Verdwenen sterrenbeelden
De hemel kent officieel 88 sterrenbeelden. Eeuwenlang waren het er meer: sterrenkundigen en kaartenmakers bedachten er steeds nieuwe bij, vaak ter ere van een koning, een vriend of een uitvinding. Hier staan er vijfentwintig, van oud naar nieuw.
Het zijn geen afgeschafte sterrenbeelden. De Internationale Astronomische Unie (IAU) koos in 1922 op haar eerste Algemene Vergadering alleen de 88 die we nu kennen; de grenzen werden in 1928 goedgekeurd en in 1930 gepubliceerd. De rest bleef in oude atlassen staan. Een aantal leeft voort in de naam van een ster.
Oude sterrenbeelden, anders ingedeeld
Antinous
Antinoüs
- Bedacht door
- Caspar Vopel
- Jaar
- 1536
- Nu bij
- Aquila
Ptolemaeus rekende de jongeling Antinoüs, de geliefde van keizer Hadrianus, tot de Adelaar. Caspar Vopel beeldde hem in 1536 voor het eerst af als eigen sterrenbeeld; Tycho Brahe nam hem in 1602 over. Later ging hij weer op in Aquila.
In 2024 gaf de IAU de ster θ Aql de naam Antinous.
Argo Navis
het schip Argo
- Bedacht door
- Lacaille
- Jaar
- 1756
- Nu bij
- Carina, Puppis, Vela
Het schip van Jason en de Argonauten was een van de oude sterrenbeelden, maar veel te groot. Lacaille verdeelde het in 1756 in Carina (de kiel), Puppis (het achterschip) en Vela (de zeilen). Zo leeft het schip voort in drie sterrenbeelden.
Plancius en Bartsch (1612–1624)
Jordanus
de rivier de Jordaan
- Bedacht door
- Plancius
- Jaar
- 1612
Plancius zette de rivier de Jordaan in 1612 op zijn hemelglobe. Bartsch drukte hem in 1624 als eerste af.
In 2026 gaf de IAU de ster 25 CVn de naam Jordanus.
Tigris
de rivier de Tigris
- Bedacht door
- Plancius
- Jaar
- 1612
Plancius zette ook de Tigris in 1612 op zijn hemelglobe. Bartsch drukte hem in 1624 als eerste af.
Gallus
de Haan
- Bedacht door
- Plancius
- Jaar
- 1612
Plancius voegde de Haan in 1612 aan zijn hemelglobe toe.
Musca Borealis
de Noordelijke Vlieg
- Bedacht door
- Plancius, Pardies, Royer, Hevelius, Jamieson
- Jaar
- 1612
- Nu bij
- Aries
Plancius zette hier in 1612 een Bij (Apes) in Aries; Bartsch maakte er in 1624 een Wesp (Vespa) van. Dezelfde sterren heetten bij Pardies (1674) de Lelie (Lilium, zo genoemd door Royer in 1679) en bij Hevelius (1687) de Vlieg. De naam Musca Borealis stamt van Jamieson (1822).
In 2017 gaf de IAU de ster 39 Ari de naam Lilii Borea.
Hevelius, Halley en hun tijd (1678–1690)
Robur Carolinum
Karels Eik
- Bedacht door
- Halley
- Jaar
- 1678
Halley maakte de Eik in 1678 uit sterren van Argo, ter ere van koning Karel II. In dit deel van de hemel staat de eerste vermelding van Eta Carinae.
Sceptrum
de Scepter
- Bedacht door
- Royer, Kirch
- Jaar
- 1679
Royer bedacht in 1679 een Franse scepter aan de hemel. Daarnaast bestaat de Brandenburgse Scepter (Sceptrum Brandenburgicum), in 1688 bedacht door Kirch in Eridanus; verwar ze niet. De naam 'Sceptrum et Manus Iustitiae' is pas van 1988.
In 2017 gaf de IAU de ster 53 Eri de naam Sceptrum.
Cerberus
Cerberus, de hellehond
- Bedacht door
- Hevelius
- Jaar
- 1690
- Nu bij
- Hercules
Hevelius tekende Cerberus in zijn atlas van 1690 bij Hercules, in plaats van Bayers appeltak. Senex combineerde ze rond 1721 tot 'Ramus Cerberus'. De naam Ramus Pomifer (Appeltak) komt pas van Jamieson (1822).
Mons Maenalus
de berg Maenalus
- Bedacht door
- Hevelius
- Jaar
- 1690
- Nu bij
- Boötes
Hevelius plaatste deze Arkadische berg in 1690 onder Boötes. Het was nooit een zelfstandig sterrenbeeld.
In 2026 gaf de IAU de ster 109 Vir de naam Maenalus.
Triangulum Minus
de Kleine Driehoek
- Bedacht door
- Hevelius
- Jaar
- 1690
Hevelius zette naast de oude Driehoek een kleine. De sterren horen nu bij Triangulum.
In 2025 gaf de IAU de ster 6 Tri de naam Triminus.
Le Monnier en Poczobut (1743–1777)
Rangifer
het Rendier
- Bedacht door
- Le Monnier
- Jaar
- 1743
- Nu bij
- Cepheus
Le Monnier bedacht het Rendier in 1743; het wordt ook Tarandus genoemd.
In 2025 gaf de IAU de ster 49 Cas de naam Rangifer.
Noctua
de Uil
- Bedacht door
- Le Monnier, Jamieson
- Jaar
- 1776
- Nu bij
- Hydra
Le Monnier tekende in 1776 de Eenzame Lijster (Turdus Solitarius) bij Hydra; Jamieson noemde hem in 1822 de Uil (Noctua). Het is dus één sterrenbeeld met twee namen.
In 2024 gaf de IAU de ster E Hya de naam Solitaire.
Taurus Poniatovii
de Stier van Poniatowski
- Bedacht door
- Poczobut
- Jaar
- 1777
Poczobut bedacht de Stier in 1777 ter ere van koning Stanisław August Poniatowski van Polen.
Koningen en vaderlanden (1787–1789)
Honores Friderici
Frederiks Eer
- Bedacht door
- Bode
- Jaar
- 1787
Bode bedacht in 1787 'Friedrichs Ehre' ter ere van Frederik de Grote; de Latijnse naam Honores Friderici dateert van 1801.
In 2025 gaf de IAU de ster 7 And de naam Honores.
Psalterium Georgianum
de Harp van George
- Bedacht door
- Hell, Bode
- Jaar
- 1789
Hell bedacht in 1789 het Psalterium Georgianum voor koning George III; Bode noemde het in 1801 Harpa Georgii. Het is één sterrenbeeld met twee namen.
Telescopium Herschelii
Herschels Telescoop
- Bedacht door
- Hell, Bode
- Jaar
- 1789
Hell bedacht in 1789 twee telescopen ter ere van William Herschel; Bode maakte er in 1801 één van.
Lalande, Bode en de instrumenten (1775–1801)
Custos Messium
de Oogstwachter
- Bedacht door
- Lalande
- Jaar
- 1775
- Nu bij
- Cassiopeia
Lalande bedacht de Oogstwachter in 1775 ter ere van Charles Messier; de komeet van 1774 gaf alleen de plek. Thomas Young noemde hem in 1807 de Wijngaardwachter (Vineyard Keeper).
In 2025 gaf de IAU de ster BE Cam de naam Custos.
Quadrans Muralis
de Muurkwadrant
- Bedacht door
- Lalande
- Jaar
- 1795
- Nu bij
- Boötes
Lalande bedacht de Muurkwadrant in 1795, eerst als 'Le Mural' in Fortins Atlas Céleste; de Latijnse naam komt van Bode (1801). Dit sterrenbeeld geeft de Quadrantiden hun naam.
In 2025 gaf de IAU de ster 44 Boo A de naam Quadrans.
Globus Aerostaticus
de Luchtballon
- Bedacht door
- Lalande, Bode
- Jaar
- 1798
Lalande stelde de ballon in augustus 1798 voor in Gotha; Bode tekende hem in 1801 (kaart XVI).
In 2026 gaf de IAU de ster ε Mic de naam Aerostaticus.
Felis
de Kat
- Bedacht door
- Lalande, Bode
- Jaar
- 1799
- Nu bij
- Hydra
Lalande stelde de Kat in 1799 voor; Bode tekende hem in 1801. Lalande hield van katten.
In 2018 gaf de IAU de ster HR 3923 de naam Felis.
Lochium Funis
het Scheepslog
- Bedacht door
- Bode
- Jaar
- 1801
Bode tekende in 1801 het log, het touw waarmee schepen hun snelheid meten.
Machina Electrica
de Elektriseermachine
- Bedacht door
- Bode
- Jaar
- 1801
Bode tekende in 1801 een elektriseermachine, een van zijn instrumenten aan de hemel.
Officina Typographica
de Drukkerij
- Bedacht door
- Bode
- Jaar
- 1801
Bode tekende in 1801 een drukkerij. Urania's Mirror toont haar als 'Atelier Typographique'.
De negentiende eeuw
Malus
de Mast
- Bedacht door
- J. Herschel
- Jaar
- 1844
John Herschel stelde in 1844 voor Pyxis (het Kompas) te vervangen door de Mast van Argo; dat voorstel is niet overgenomen.
Bronnen
- Ian Ridpath, Star Tales, hoofdstuk 4 ('Obsolete constellations'), met een pagina per sterrenbeeld; daar staan ook de verwijzingen naar de oorspronkelijke atlassen. ianridpath.com/startales
- IAU Working Group on Star Names, via de overzichtslijst op exopla.net (stand 22 september 2026), voor de sterrennamen. exopla.net
- De 88 sterrenbeelden: IAU, 1922; grenzen Delporte, 1930.