De nieuwe ster van 1572: Tycho, Kepler en een gat in de Melkweg
Op de avond van 11 november 1572 zag de Deense sterrenkundige Tycho Brahe bijna recht boven zich een heldere ster waar eerder geen ster had gestaan. Zijn metingen lieten zien dat ze ver voorbij de Maan stond, tussen de vaste sterren. Dertig jaar later schreef hij dat er op die plek in de Melkweg nog steeds een donkere opening te zien was. Hier volgen we het verhaal in de boeken van Tycho en Kepler zelf.
Wat de bronnen zeggen
- Tycho beschreef de nieuwe ster in 1573 in een klein boek dat in Kopenhagen werd gedrukt, De nova et nullius aevi memoria prius visa stella: over de nieuwe ster, in niemands leven of herinnering eerder gezien. [1]
- Dertig jaar later behandelde hij de ster opnieuw uitvoerig in zijn Astronomiae instauratae progymnasmata (Praag 1602), een boek dat grotendeels om haar heen is gebouwd. [2]
De avond van 11 november
- Op 11 november 1572, 's avonds na zonsondergang, keek Tycho zoals gewoonlijk naar de sterren en zag vlak bij het punt recht boven zijn hoofd een nieuwe, ongewone ster, veel helderder dan de andere. Hij logeerde toen bij zijn oom Steen Bille op Herrevad, een koninklijk leen dat vroeger een klooster was geweest, zoals hij in de Progymnasmata schrijft (blz. 298). [1]
- Ook anderen zagen de ster. Cornelius Gemma, wiens boek erover in 1575 in Antwerpen verscheen, deed zijn eigen eerste meting op 26 november. [5]
ANNO PRAECEDENTE, MENSE Nouembrj, die eiusdem vndecimo, vesperi post Solis occasum, cùm meo more sidera coelo sereno contemplarer, nouam quandam & inusitatam, praeque aliis admodum conspicuam, iuxta capitis verticem, animaduerti fulgere Stellam.
Boven de Maan
- Tycho mat de afstand van de nieuwe ster tot Schedir, de ster in de borst van Cassiopeia, één keer toen de nieuwe ster bij het zenit stond en één keer toen ze bij de horizon stond. Beide keren vond hij 7°55′. [1]
- Als de ster dicht bij de aarde had gestaan, zoals de Maan, dan was haar plaats tussen de sterren tussen die twee momenten verschoven. Die verschuiving heet parallax; bij de Maan is ze bij de horizon ongeveer een graad.
- Tycho vond geen verschuiving. Zijn conclusie: de nieuwe ster staat niet in het gebied van de elementen onder de Maan, ook niet in de sferen van de zeven planeten, maar in de achtste sfeer tussen de andere vaste sterren. Ze is dus geen komeet, en ook geen ander vurig verschijnsel in de lucht. [1]
- Na zes maanden vond hij nog steeds geen eigen beweging van de ster. [1]
… vnde hanc nouam stellam nullam habere aspectus diuersitatem, etiam Horizontj vicinam, concludo.
Quapropter haec stella noua nec in Elementari regione infra Lunam, nec in orbibus septem errantium siderum, sed in octaua sphaera inter reliquas fixas locum habet, Quod erat demonstrandum.
De kaart van Tycho
- In hetzelfde boek drukte Tycho een houtsnede van Cassiopeia af (blad B1v). De letters A tot en met H wijzen de sterren van de figuur aan; de letter I is de nieuwe ster. Onder de kaart geeft hij de afstand tot Schedir: 7 graden en 55 minuten. [1]
- In 1573 schreef Tycho alleen dat de ster bij de randen van de Melkweg stond, tussen Cassiopeia en Cepheus. Een opening noemde hij daar niet. [1]
Est itaque locus eius circulo, quem Colurum aequinoctiorum vocant, ferme coincidens: idque iuxta limites viae lacteae, Cassiopeiae, & Cepheo interiectos.

Een opening in de Melkweg
- In de Progymnasmata (1602) ging Tycho verder. In het slot (blz. 795) schrijft hij dat op de plek in de Melkweg waar de ster had gestaan nog steeds een opening te zien was, ongeveer zo groot als de halve Maan, en dat hij zich niet herinnerde haar daar ooit te hebben gezien voordat de ster verscheen. Volgens hem was ze te zien in heldere winternachten als de Maan onder was. [2]
- Tycho gebruikte de opening voor zijn theorie: de ster was ontstaan uit de hemelse stof van de Melkweg, en toen die stof op was, bleef er een lege plek over. Kepler vat het idee in 1606 op dezelfde manier samen. [2], [3]
Quin et adhuc hiatus quidam in eo ipso Galaxiae loco cernitur, ubi Stella haec suas sedes obtinuit: idque ad quantitatem quasi semiplenae Lunae … Quem certè hiatum non recordor me unquam anteà, quàm extiterat haec Stella, ibidem deprehendisse.
Fabricius en Kepler
- In een brief aan Kepler van 14 januari 1605, geschreven in Osteel in Oost-Friesland, gaf David Fabricius een andere verklaring: de donkere plek was het lichaam van de ster van 1572 zelf, nog steeds aanwezig maar zonder licht. [4]
- Kepler besprak dat in zijn boek over de nieuwe ster van 1604, De stella nova (Praag 1606, blz. 103), en verwees naar blz. 795 van Tycho. Zijn antwoord was nuchter: elke lege plek in de Melkweg ziet eruit als een gat, ook als daar nooit een ster heeft gestaan. Een donkere plek die aan alle kanten door een lichte rand wordt omringd, lijkt een kuil; de Grieken noemden dat een chasma. [3]
- Kepler merkte wel op dat ook de nieuwe ster van 1604 aan de rand van de Melkweg stond (blz. 110–111). [3]
Ego puto corpus illius stellae etiamnum istic permanere, nisi quod non luceat.
Illud diligenter considerare jubeo, omnem in via lactea lacunam, hiatum videri; etsi nulla unquam ibi stella fulserit.
Wat er nu staat
- Nu weten we dat de ster van 1572 een supernova was: een ster die explodeerde. Wat ervan over is, heet het supernovarestant van Tycho. In april 2003 keek de röntgensatelliet Chandra 41 uur lang naar de uitdijende wolk van heet gas. Volgens Chandra ligt die wolk ongeveer dertienduizend lichtjaar van ons af. [6]
- De plek ligt in Cassiopeia, dat vanuit Nederland nooit ondergaat. [6]

In de atlas van Cellarius
- In de Harmonia Macrocosmica (1660) tekende Andreas Cellarius het wereldbeeld van Tycho, met de aarde in het midden, de zon en de maan eromheen, en de andere planeten rond de zon. Een van die platen is het Planisphaerium Braheum. [7]
Wat we niet weten
- Zagen anderen de ster eerder? Cornelius Gemma (1575) schrijft dat mensen die als eersten wilden gelden 9 november opgaven, dat sommigen 2 of 3 november noteerden en dat velen zeiden dat gewone mensen haar al vóór eind oktober zagen; zijn eigen eerste meting is van 26 november. We hebben die berichten niet gecontroleerd.
- Wat zag Tycho werkelijk als opening? Kepler twijfelde er al aan, en we hebben niet gezocht naar een moderne verklaring van de donkere plek.
- Wat schrijft M. A. Granada over de opening in zijn hoofdstuk over Kepler en Fabricius (2011)? Het hoofdstuk zelf konden we niet lezen.
- Is de kaart uit de facsimile van 1901 die we hier tonen in elk detail gelijk aan het origineel van 1573? We hebben ze niet lijn voor lijn vergeleken.
Bronnen
- Tycho Brahe, De nova et nullius aevi memoria prius visa stella (Kopenhagen: Laurentius Benedicti, 1573), exemplaar van de Koninklijke Bibliotheek van Denemarken Gelezen op de scan: bladen A1r, B1v, B4v, C1v en C4r.
- Tycho Brahe, Astronomiae instauratae progymnasmata (Praag 1602), Frankfurtse titeluitgave van 1610 met dezelfde vellen, exemplaar van de Biblioteca Nazionale Centrale di Firenze Gelezen op de scan: blz. 298 en 795.
- Johannes Kepler, De stella nova in pede Serpentarii (Praag: Paulus Sessius, 1606), Bayerische Staatsbibliothek Gelezen op de scan: blz. 103 en 110–111.
- Johannes Kepler, Gesammelte Werke, deel XV: Briefe 1604–1607, uitg. Max Caspar (München 1951), Bayerische Akademie der Wissenschaften Brief nr. 319, David Fabricius aan Kepler, 14 januari 1605, blz. 118.
- Cornelius Gemma, De naturae divinis characterismis (Antwerpen: Plantijn, 1575), exemplaar van het Getty Research Institute Gelezen op de scan: boek II, hoofdstuk III, blz. 113–114.
- Chandra X-ray Observatory, Tycho's Supernova Remnant (2005) Waarneming van 29 april 2003, afstand en beeld.
- Andreas Cellarius, Harmonia Macrocosmica (Amsterdam 1660), Planisphaerium Braheum, Stanford University Libraries We gebruikten het Planisphaerium Braheum in het exemplaar van Stanford. De titels van de platen van Cellarius die het stelsel van Tycho tonen, hebben we gecontroleerd in de exemplaren van het Rijksmuseum op Commons.
Bij elke bewering staat het nummer van haar bron. Gelezen op 18 en 19 november 2026. De vertalingen van het Latijn zijn van ons. Wat we in een bron niet konden bevestigen, laten we weg.