CellariusHoroscope
NLNederlands

Varen op de sterren

De kaart van Piri Reis uit 1513: een portolaankaart met Columbus als bron

In de bibliotheek van het Topkapı-paleis in Istanbul ligt een stuk perkament met de Atlantische Oceaan erop: aan de ene kant de kusten van Spanje en West-Afrika, aan de andere kant Zuid-Amerika en de eilanden van de Caraïben. Het is het bewaarde deel van een wereldkaart die de Osmaanse zeekapitein Piri Reis in 1513 tekende. Op de kaart schreef hij waar zijn gegevens vandaan kwamen, onder meer van een kaart van Christoffel Columbus.

Piri Reis

Piri Reis ('kapitein Piri') leefde van ongeveer 1470 tot 1554. Buiten zijn eigen werken is er bijna niets over hem bekend. Als jonge man voer hij mee met zijn oom Kemal Reis, een kaper die later admiraal werd in de Osmaanse vloot. Piri Reis werd zelf in 1547 admiraal van de vloot van Egypte en Indië, leidde een mislukte tocht tegen de Portugezen bij Hormuz, en werd in 1554 in Caïro terechtgesteld.

De kaart

Volgens het Arabische colofon is de kaart gemaakt in Gallipoli in de maand moeharram van het jaar 919, dat is maart of april 1513. In 1517 bood Piri Reis haar in Caïro aan sultan Selim I aan.

Alleen het westelijke deel is bewaard, getekend op een stuk gazellen- of hertenhuid van ongeveer 90 bij 63 centimeter; de bocht in één hoek volgt de hals en de schouder van het dier. Het ligt in de bibliotheek van het Topkapı-paleismuseum onder het nummer R. 1633 mük. Sommige beeldbanken geven het nummer H 1824; dat hoort bij een tweede, latere kaart van Piri Reis, uit 1528.

De kaart lag vergeten tot 1929, toen ze werd gevonden terwijl het Topkapı-paleis tot museum werd ingericht. De Duitse oriëntalist Paul Kahle publiceerde haar in 1933, en in 1935 gaf het Turks Historisch Genootschap een facsimile uit met de opschriften in verschillende talen vertaald.

De kaart van Piri Reis (1513)

Sleep om te verschuiven, zoom met de knoppen of het wieltje.

Het bewaarde deel van de wereldkaart van Piri Reis (1513), bibliotheek van het Topkapı-paleismuseum, R. 1633 mük. Piri Reis, 1513 · Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi, R. 1633 mük, via Wikimedia Commons · bron · publiek domein

Een portolaankaart

In opbouw en stijl is de kaart een portolaankaart, zoals de kaarten op onze pagina over zeekaarten met kompasstreken. Er zijn vijf kompasrozen bewaard, en daaruit loopt het web van lijnen. Het middelpunt van de cirkel waarop de rozen liggen, valt ongeveer in de Sahara, bij de Kreeftskeerkring.

Een opschrift legt de tekens langs de kusten uit: steden en burchten zijn met rode lijnen aangegeven, onbewoonde plaatsen met zwarte lijnen, rotsige plaatsen met zwarte stippen, ondiepten en stranden met rode stippen, en blinde klippen met kruisjes.

Wat Piri Reis over zijn bronnen schreef

In een lang opschrift legt Piri Reis uit hoe hij de kaart maakte: uit ongeveer twintig zeekaarten en wereldkaarten, waaronder oude kaarten van de bewoonde wereld, een Arabische kaart van Indië, Portugese kaarten van de landen van Indië en China, en een kaart van Columbus van het westelijke gebied. Hij bracht ze allemaal op één schaal.

„… en ook uit een kaart die Colombo van het westelijke gebied tekende, heb ik haar samengesteld. Door al deze kaarten tot één schaal terug te brengen, is deze uiteindelijke vorm ontstaan.”

Opschrift VI, onze vertaling van de Engelse vertaling in de uitgave van 1935.

Een ander opschrift vertelt dat zijn oom Kemal Reis een Spaanse slaaf had die zei dat hij drie keer met Columbus naar de nieuwe landen was gevaren, en zegt dat de kusten en eilanden op de kaart zijn overgenomen van de kaart van Columbus. Volgens de historicus Svat Soucek werd de slaaf waarschijnlijk gevangengenomen toen Kemal Reis in 1501 bij Valencia Spaanse schepen veroverde.

„De kusten en eilanden op deze kaart zijn overgenomen van de kaart van Colombo.”

Opschrift V, onze vertaling van de Engelse vertaling in de uitgave van 1935.

Columbus als bron

Columbus maakte op zijn derde reis een kaart en stuurde die in 1498 naar Spanje; die kaart is verloren. Daarom trekt de kaart van Piri Reis sinds 1929 zoveel aandacht.

De invloed van Columbus is te zien in de Caraïben op de kaart. Vergeleken met een moderne kaart ligt Hispaniola ongeveer negentig graden gedraaid, en Cuba is getekend als een wig van land die aan het vasteland vastzit, zoals Columbus dacht dat het was.

Hoe direct het verband is, blijft onzeker. Volgens Soucek is het een aanname ('we assume') dat de slaaf een kopie van de kaart van 1498 bezat. De kaarthistoricus Almagià vergeleek de plaatsnamen en concludeerde dat de kaart eerder 'de afdruk van Columbus' toont dan de verloren kaart zelf.

Het boek van de zee

Na 1511 begon Piri Reis ook aan zijn Kitab-ı bahriye, het 'boek over zeezaken': zeilaanwijzingen voor de Middellandse Zee, elk hoofdstuk met een kaart, in een kortere versie van 1521 met 130 kaarten en een langere van 1526 met 210. Ze zijn alleen bewaard in afschriften door anderen.

Hij behandelt daarin stormen en winden, het kompas, portolaankaarten en navigatie op de sterren, en legt uit waarom hij zo uitgebreid schreef:

„Zulke kennis kan men niet uit kaarten halen; ze moet worden uitgelegd. Zulke dingen kun je niet met de passer meten.”

Kitab-ı bahriye, fol. 4b, onze vertaling van de Engelse vertaling van Soucek.
Een bladzijde uit een handschrift met een ingekleurde kaart van West-Europa en Noord-Afrika: Engeland en Ierland bovenaan, Spanje en de Straat van Gibraltar in het midden, twee kompasrozen onderaan en een net van rechte lijnen over de hele zee.
West-Europa en Noord-Afrika in een afschrift van het Kitab-ı bahriye (zeventiende of achttiende eeuw), Walters Art Museum, W.658.64A: kompasrozen en een web van lijnen, zoals op de kaart van 1513. Afschrift naar Piri Reis, 17e–18e eeuw · Walters Art Museum, Baltimore, W.658.64A · bron · publiek domein

En Antarctica?

In 1966 betoogde Charles Hapgood in zijn boek Maps of the Ancient Sea Kings dat de kaart getekend is in een projectie met Caïro als middelpunt, en dat de kust onderaan Antarctica laat zien van vóór het ijs, overgenomen van kaarten van een hoogontwikkelde beschaving uit de IJstijd.

Kaarthistorici volgen hem niet. Soucek noemt de ideeën van Hapgood de onwaarschijnlijkste van de vele speculaties over de bronnen van de kaart, en geeft twee nuchtere opmerkingen: de kaart is getekend op de schouder van een dierenhuid en is daardoor in één hoek gebogen, en kaartmakers bogen een kustlijn vaak om, zodat ze in de beschikbare ruimte paste.

De kaart zelf zegt iets anders over dat land. Een opschrift bij de zuidkust noemt het een woestenij waar grote slangen zouden leven en waar het erg heet is; elders schrijft Piri Reis dat de Portugezen deze kust op hun kaarten tekenden. Dat past bij de kust van Zuid-Amerika zoals de Portugezen die in 1513 kenden, niet bij een Antarctica zonder ijs.

Wat we niet weten

  • Bezat de Spaanse slaaf echt een kopie van de kaart van Columbus uit 1498? De kaart zegt dat niet met zoveel woorden.
  • Hoe zag de hele kaart eruit? Alleen het westelijke deel is bewaard; reconstructies van de rest zijn giswerk.
  • Hoe luiden de opschriften precies in het Osmaans-Turks? We hebben ze alleen in de Engelse vertaling van 1935 gelezen.
  • Wat schrijven Hapgood, Kahle en McIntosh precies? Hun boeken hebben we zelf niet gelezen; wat we over Hapgood zeggen, komt van Soucek.

Bronnen

  • Svat Soucek, 'Islamic Charting in the Mediterranean', in The History of Cartography, deel 2, band 1 (Chicago 1992), blz. 263–292. press.uchicago.edu
  • Yusuf Akçura, Piri Reis Haritası (Istanbul: Türk Tarih Kurumu, 1935), het Engelse deel met de vertaalde opschriften I–XXIV. en.wikisource.org
  • Charles H. Hapgood, Maps of the Ancient Sea Kings (1966; herzien 1979): door ons niet gelezen, aangehaald naar Soucek.
  • Paul Kahle, Die verschollene Columbus-Karte von 1498 in einer türkischen Weltkarte von 1513 (Berlijn 1933): door ons niet gelezen.
  • Gregory C. McIntosh, The Piri Reis Map of 1513 (Athens, Georgia, 2000): door ons niet gelezen.

Verder lezen

Vond je dit nuttig? Trakteer me op een koffie ☕