Rekenhulp · Joodse kalender
De Joodse kalender
Reken een datum om tussen de Gregoriaanse en de Joodse kalender (הלוח העברי), van 1900 tot en met 2100. Je ziet de Joodse datum, of het jaar een schrikkeljaar is, hoe lang het duurt en op welke dagen de feesten vallen. Daaronder lees je hoe de kalender rekent: met de maan, met de zon en met vaste regels. Alles wordt in je browser berekend. Je datum gaat niet naar onze server en wordt niet bewaard; we tellen alleen dat de pagina een uitkomst gaf.
Een maanzonnejaar
De Joodse kalender volgt de maan én de zon. Een maand begint rond de nieuwe maan en telt 29 of 30 dagen. Twaalf van die maanden zijn samen ongeveer elf dagen korter dan een zonnejaar. Daarom krijgt een jaar zeven keer in de negentien jaar een dertiende maand, Adar I, vóór de gewone Adar, die dan Adar II heet. Zo blijven de feesten in hun seizoen: Pesach in het voorjaar, Soekot in de herfst.
Een gewoon jaar heeft 353, 354 of 355 dagen, een schrikkeljaar 383, 384 of 385. Het verschil zit in twee maanden: Chesjwan en Kislev hebben samen 58, 59 of 60 dagen. Het jaar begint met Rosj Hasjana op 1 Tisjri, in de herfst; de jaren worden geteld vanaf de schepping volgens de traditie, en in september 2026 begon het jaar 5787. Een dag begint bij zonsondergang: bij Jom Kipoer zegt de Tora ‘van avond tot avond’ (Leviticus 23:32).
De cyclus van 19 jaar
Negentien zonnejaren zijn bijna precies 235 maanmaanden. Daarop rust de kalender: in elke cyclus van negentien jaar zijn de jaren 3, 6, 8, 11, 14, 17 en 19 schrikkeljaren, samen 12 × 12 + 7 × 13 = 235 maanden. Maimonides beschrijft die cyclus, de machzor (מחזור), aan het eind van de twaalfde eeuw in zijn Misjne Tora. Ook de maandnamen komen uit Babylon: ‘de namen van de maanden kwamen met hen mee uit Babylon’, zegt rabbi Chanina in de Jeruzalemse Talmoed. In Babylon volgden de schrikkelmaanden vanaf het tweede regeringsjaar van koning Xerxes, in de sterrenkundige jaartelling −483 (484 v.Chr.), een vast patroon van 19 jaar. Wanneer dat officieel werd ingevoerd, is volgens John Britton niet zeker, omdat zulke patronen ook eerder af en toe voorkomen (Britton 2007, blz. 122).
De huidige cyclus: de jaren 5777 tot en met 5795
- 5777
- 5778
- 5779schrikkeljaar
- 5780
- 5781
- 5782schrikkeljaar
- 5783
- 5784schrikkeljaar
- 5785
- 5786
- 5787schrikkeljaarnu
- 5788
- 5789
- 5790schrikkeljaar
- 5791
- 5792
- 5793schrikkeljaar
- 5794
- 5795schrikkeljaar
Een cyclus van negentien Joodse jaren duurt gemiddeld 6939 dagen, 16 uur en 595 delen: ongeveer 2 uur en 7 minuten langer dan negentien zonnejaren. Dat telt op tot ongeveer één dag in 216 jaar. Daarover meer bij ‘Van waarnemen naar rekenen’.
De molad: de gemiddelde nieuwe maan
De kalender rekent niet met de nieuwe maan zoals die werkelijk aan de hemel staat, maar met een gemiddelde: de molad (מולד, ‘geboorte’). Van de ene molad tot de volgende is het precies 29 dagen, 12 uur en 793 delen; een uur heeft 1080 delen (chalakim) van 3⅓ seconde. Rabban Gamliel noemt dat getal al in de Babylonische Talmoed als een overlevering uit zijn familie: de maan vernieuwt zich niet sneller dan ‘negenentwintig en een halve dag, twee derde uur en 73 delen’ (Rosj Hasjana 25a). Dat is hetzelfde getal, anders geschreven.
Alle molads volgen uit één begin, de molad van het jaar 1: ‘maandagnacht, 5 uur en 204 delen na het vallen van de avond’ (Maimonides, Kiddush ha-Chodesj 6:8). Het ezelsbruggetje daarvoor is BeHaRaD: de letters ב (2, maandag), ה (5 uur) en רד (204 delen). Daarbij tel je steeds 29 dagen, 12 uur en 793 delen op. Maimonides zegt er zelf bij dat het om een gemiddelde gaat, niet om de ware stand van zon en maan. De tabel laat zien hoe groot het verschil dit jaar is.
De molad en de ware nieuwe maan in het jaar 5787
| Maand | Molad | Ware nieuwe maan | Molad later (+) of eerder (−) |
|---|---|---|---|
| Tisjri | vr 11 sep, 20:59 | vr 11 sep, 05:48 | +15,2 uur |
| Chesjwan | zo 11 okt, 09:43 | za 10 okt, 18:11 | +15,5 uur |
| Kislev | ma 9 nov, 22:27 | ma 9 nov, 09:23 | +13,1 uur |
| Tevet | wo 9 dec, 11:11 | wo 9 dec, 03:13 | +8,0 uur |
| Sjevat | do 7 jan, 23:55 | do 7 jan, 22:46 | +1,2 uur |
| Adar I | za 6 feb, 12:39 | za 6 feb, 18:17 | -5,6 uur |
| Adar II | ma 8 mrt, 01:23 | ma 8 mrt, 11:51 | -10,5 uur |
| Nisan | di 6 apr, 14:07 | wo 7 apr, 02:12 | -12,1 uur |
| Ijar | do 6 mei, 02:51 | do 6 mei, 13:20 | -10,5 uur |
| Siwan | vr 4 jun, 15:35 | vr 4 jun, 22:01 | -6,4 uur |
| Tammoez | zo 4 jul, 04:19 | zo 4 jul, 05:23 | -1,1 uur |
| Av | ma 2 aug, 17:03 | ma 2 aug, 12:26 | +4,6 uur |
| Elloel | wo 1 sep, 05:47 | di 31 aug, 20:02 | +9,8 uur |
Tijden in de plaatselijke middelbare zonnetijd van Jeruzalem (UTC + 2 uur 21 minuten), zoals de molad meestal wordt gelezen. De ware nieuwe maan (de conjunctie van zon en maan) hebben wij berekend met astronomy-engine. Over de jaren 1900 tot 2100 valt de molad gemiddeld 2 uur na de ware nieuwe maan, en het verschil loopt van ongeveer 12 uur eerder tot 16 uur later, omdat de maan niet gelijkmatig rond de aarde loopt.
De vier uitstelregels
Rosj Hasjana valt in principe op de dag van de molad van Tisjri. Vier regels kunnen die dag een of twee dagen opschuiven; Maimonides geeft ze in Kiddush ha-Chodesj, hoofdstuk 7. Ze heten de dechijot (דחיות, ‘uitstel’). De uren tellen vanaf het begin van de avond, 6 uur ’s avonds.
- Lo ADOe Rosj: Rosj Hasjana valt nooit op zondag, woensdag of vrijdag. Valt de molad op zo’n dag, dan schuift Rosj Hasjana een dag op.
- Molad zaken (‘een oude molad’): valt de molad om 12 uur ’s middags of later, dan wordt Rosj Hasjana de dag erna; is dat een zondag, woensdag of vrijdag, dan nog een dag later.
- GaTaRaD: valt in een gewoon jaar de molad op dinsdag, 9 uur en 204 delen na het begin van de avond of later (3 uur 11 ’s nachts in onze klok), dan schuift Rosj Hasjana twee dagen op, naar donderdag. Anders zou het jaar 356 dagen krijgen.
- BeTOeTaKPaT: valt in een jaar na een schrikkeljaar de molad op maandag, 15 uur en 589 delen na het begin van de avond of later (9 uur 32 ’s ochtends), dan wordt Rosj Hasjana dinsdag. Anders zou het schrikkeljaar ervoor maar 382 dagen hebben.
Door deze regels valt Rosj Hasjana alleen op maandag, dinsdag, donderdag of sabbat. Daardoor valt Jom Kipoer nooit op vrijdag of zondag, direct naast de sabbat, en Hosjana Rabba (21 Tisjri) nooit op de sabbat. Maimonides geeft voor het uitstel ook een reden uit de sterrenkunde: de molad is een gemiddelde, en de ware nieuwe maan kan later vallen.
Van waarnemen naar rekenen
Toen de Tempel er nog stond, werd een nieuwe maand niet berekend maar vastgesteld. Getuigen die de nieuwe maan hadden gezien, gingen naar het gerechtshof in Jeruzalem, en op hun getuigenis verklaarde het hof de nieuwe maand. In zes maanden van het jaar gingen boden uit om het bekend te maken, en voor Nisan en Tisjri mochten getuigen zelfs op sabbat reizen (Misjna, Rosj Hasjana 1:3–4). Toch werd er ook gerekend: volgens de Talmoed kon het hof met een berekening valse getuigen ontmaskeren, en Sjmoeël van Nehardea, een geleerde uit de derde eeuw, zei dat hij de kalender voor de diaspora zonder getuigen kon vaststellen (Rosj Hasjana 20b).
Later werd de kalender helemaal berekend, met de molad en de uitstelregels; hoe lang die overgang duurde, staat bij ‘Wat we niet weten’. De rekenregels zijn opvallend nauwkeurig. De maand van de molad is volgens onze berekening maar 456 milliseconden langer dan de gemiddelde maanmaand van nu, ongeveer anderhalf uur in duizend jaar. Groter is het verschil met de zon: de cyclus van negentien jaar is per jaar ruim 6½ minuut te lang, ongeveer één dag in 216 jaar.
Daardoor schuiven de feesten heel langzaam op in het zonnejaar. Tussen 1900 en 2100 valt de eerste dag van Pesach het vroegst op 26 maart 2013 en het laatst op 25 april 2062. De Talmoed wil dat Pesach in de lente valt: loopt de winter, het seizoen van Tevet, anders door tot na 16 Nisan, dan krijgt het jaar een schrikkelmaand (Rosj Hasjana 21a). In de vaste kalender zorgt de cyclus van negentien jaar daarvoor.
De feestdagen
De data van de grote feesten staan in de Tora: Rosj Hasjana op de eerste dag van de zevende maand, Jom Kipoer op de tiende, Soekot vanaf de vijftiende, en het feest van de ongezuurde broden, Pesach, vanaf de vijftiende dag van de eerste maand, na het pesachoffer op de veertiende (Leviticus 23). Die eerste maand is Nisan, in het voorjaar; het kalenderjaar begint bij Tisjri. Chanoeka en Poerim staan niet in de Tora en komen later.
- Rosj Hasjana (ראש השנה): het nieuwjaar, op 1 en 2 Tisjri.
- Jom Kipoer (יום כיפור): de Grote Verzoendag, op 10 Tisjri.
- Soekot (סוכות): het Loofhuttenfeest, zeven dagen vanaf 15 Tisjri; direct daarna volgen Sjemini Atseret en Simchat Tora.
- Chanoeka (חנוכה): het Lichtjesfeest, acht dagen vanaf 25 Kislev.
- Poerim (פורים): op 14 Adar, in een schrikkeljaar op 14 Adar II; in Jeruzalem een dag later.
- Pesach (פסח): het Paasfeest, zeven dagen vanaf 15 Nisan, in de diaspora vaak acht.
- Sjavoeot (שבועות): het Wekenfeest, op 6 Siwan, de vijftigste dag van de omertelling die op 16 Nisan begint; in de diaspora ook op 7 Siwan.
Buiten Israël vieren veel gemeenschappen bij Pesach, Soekot en Sjavoeot een extra feestdag. Volgens de overlevering komt dat uit de tijd dat boden de nieuwe maand niet overal op tijd konden melden: wie ze niet bereikten, wisten de datum niet zeker en vierden twee dagen. De rekenhulp geeft de eerste dag; de feesten beginnen de avond ervoor.
Wat we niet weten
- Wanneer de berekende kalender precies begon, weten we niet. Volgens de overlevering legde de patriarch Hillel II de cyclus vast in het jaar 670 van de Seleucidische jaartelling (358/9 n.Chr.). De oudste bron daarvoor is een responsum van Hai Gaon uit 991/2, dat Abraham bar Hiyya in 1123 opnam in zijn Sefer ha-Ibbur. Volgens Sacha Stern gaat het daar alleen om het vastleggen van de cyclus van negentien jaar, niet om de hele kalender (Stern 2001, blz. 175–176). Sommigen, zoals Isaac Israeli, noemen een veel latere datum, rond 500.
- Hoe lang de overgang van waarnemen naar rekenen duurde, en wanneer de regels hun huidige vorm kregen, kunnen we met de bronnen op deze pagina niet zeggen. Een van de oudste stukken over de kalender is een brief uit 835/6 n.Chr., bewaard in de Kaïrose geniza (Cambridge University Library, T-S 8G7.1; Jacob Mann, die hem in 1920–1922 uitgaf, gaf abusievelijk 8J7.1). Stern gaf er een nieuwe transcriptie en vertaling van (2001, blz. 277–283).
Bronnen
- Misjna, Rosj Hasjana 1 (rond 200 n.Chr.): de getuigen van de nieuwe maan en de boden die in zes maanden van het jaar uitgingen (1:3–4). Sefaria, William Davidson-editie. sefaria.org
- Babylonische Talmoed, Rosj Hasjana 25a: Rabban Gamliel over de lengte van de maand. Sefaria, William Davidson-editie. sefaria.org
- Babylonische Talmoed, Rosj Hasjana 20b: Sjmoeël van Nehardea, en de berekening om getuigen te toetsen. Sefaria, William Davidson-editie. sefaria.org
- Jeruzalemse Talmoed, Rosj Hasjana 1:2: rabbi Chanina over de maandnamen uit Babylon. Sefaria, vertaling van H. W. Guggenheimer. sefaria.org
- Maimonides, Misjne Tora, Kiddush ha-Chodesj 6: de molad, de cyclus van negentien jaar en het begin BeHaRaD (6:3 en 6:8). Sefaria, vertaling van E. Touger. sefaria.org
- Maimonides, Misjne Tora, Kiddush ha-Chodesj 7: de vier uitstelregels en hun reden (7:1–8). Sefaria, vertaling van E. Touger. sefaria.org
- Leviticus 23: de data van Pesach, Rosj Hasjana, Jom Kipoer en Soekot. Sefaria. sefaria.org
- Babylonische Talmoed, Rosj Hasjana 21a: Rav Hoena bar Avin over de schrikkelmaand en de lente. Sefaria, William Davidson-editie. sefaria.org
- hebcal.com: de data van Rosj Hasjana en Pesach 2000–2050, de schrikkeljaren, de jaarlengtes, de feestdagen van 2026–2027 en de molads van 5787, op 16 en 21 november 2026 vergeleken met onze rekenhulp, zonder verschillen. hebcal.com
- Jewish Encyclopedia (1906), ‘Calendar, History of’, door Joseph Jacobs en Cyrus Adler: Hillel II en het jaar 670 van de Seleucidische jaartelling (359 n.Chr.), Isaac Israeli, en de twee feestdagen buiten het land door de onzekerheid over de datum. jewishencyclopedia.com
- Sacha Stern, Calendar and Community: A History of the Jewish Calendar, 2nd Century BCE – 10th Century CE (Oxford University Press, 2001), blz. 175–176 (de overlevering over Hillel), blz. 180 (de brief van 835/6) en blz. 277–283 (transcriptie).
- Sacha Stern, ‘Jacob Mann’s Contribution to the History of the Jewish Calendar’, in Jacob Mann: A Centennial Review (De Gruyter, 2025), blz. 135–154: het responsum van Hai Gaon (991/2) en het signatuur T-S 8G7.1. Vrij te lezen in UCL Discovery. discovery.ucl.ac.uk
- John P. Britton, ‘Calendars, Intercalations and Year-Lengths in Mesopotamian Astronomy’, in J.M. Steele (red.), Calendars and Years: Astronomy and Time in the Ancient Near East (Oxbow, 2007), blz. 115–132, hier blz. 122.