CellariusHoroscope
NLNederlands

Varen op de sterren

Zeekaarten met kompasstreken: van portolaankaart tot paskaart

De oudste bewaarde zeekaarten van de Middellandse Zee zitten vol rechte lijnen. Die zijn geen versiering: vanuit een kring van punten lopen ze in tweeëndertig richtingen, de richtingen van het kompas. Hier leggen we uit hoe dat web in elkaar zit, hoe een stuurman het misschien gebruikte, waar het misgaat, en hoe kaartmakers uit Enkhuizen, Edam en Amsterdam de Nederlandse paskaart maakten.

Het web van lijnen

De oudste bewaarde zeekaart van deze soort is de Carte Pisane, uit het eind van de dertiende eeuw; een preciezer jaar is niet te geven. Net als de kaarten uit de eeuwen erna zit ze vol met wat op het eerste gezicht een wirwar van lijnen lijkt.

De Carte Pisane naar Jomard (Nordenskiöld 1897)

Sleep om te verschuiven, zoom met de knoppen of het wieltje.

De tekening van de Carte Pisane (eind dertiende eeuw) die Nordenskiöld in 1897 naar Jomard publiceerde. De lijnen waaieren vanuit punten op twee grote cirkels uit over de Middellandse Zee en de Zwarte Zee. A. E. Nordenskiöld, naar Jomard, 1897 · Library of Congress, via Wikimedia Commons · bron · publiek domein

Wie beter kijkt, ziet een vast patroon. Rond één verborgen cirkel, of twee cirkels die elkaar raken, liggen zestien punten op gelijke afstand. Elk punt is met de meeste of alle andere verbonden, zodat tweeëndertig richtingen zich over de hele kaart herhalen. De lijnen waren in verschillende kleuren getekend, zodat de juiste kompasrichting makkelijker te kiezen was.

Halverwege de vijftiende eeuw werd het aantal lijnen vanuit het hoofdmiddelpunt verhoogd van zestien naar tweeëndertig. Volgens de historicus Tony Campbell was de kaartmaker Petrus Roselli daar waarschijnlijk de eerste in, op zijn kaarten van 1449 en 1456.

Hoe een stuurman het misschien gebruikte

Om een koers uit te zetten, zocht de stuurman eerst zijn vertrekhaven en zijn bestemming op de kaart en trok hij er een rechte lijn tussen. Met een passer gebruikte hij daarna de lijnen en de afstandsschaal op de kaart om de kompasrichting te vinden die hij moest aanhouden, en hoe ver hij moest varen.

De historicus Eric Ash zet er een kanttekening bij: niemand weet zeker of portolaankaarten op zee echt zo gebruikt werden.

Waar de rechte lijn misgaat

Op een platte kaart is een rechte lijn niet de baan van een schip dat dezelfde kompaskoers aanhoudt. Op de ronde aarde volgt zo'n schip een kromme baan, die een loxodroom heet. Ook de afstanden kloppen niet op een platte kaart, want op de bol lopen de meridianen naar de polen toe naar elkaar toe, en op de platte kaart niet.

Campbell houdt de oude naam kompaslijnen daarom alleen aan voor het gemak. Echte lijnen van vaste koers zouden de lijnen van een portolaankaart pas zijn op een kaart in de projectie van Mercator.

Gerard Kremer, beter bekend als Mercator, loste beide problemen in 1569 op met een wereldkaart in de projectie die zijn naam draagt. Daarop is elke vaste koers een rechte lijn, onder dezelfde hoek met de meridianen als op de bol. De prijs is de schaal, die van de evenaar naar de polen toe groter wordt.

De Engelse wiskundige Edward Wright zei dat hij de wiskunde zelfstandig had gevonden, en was de eerste die de projectie bruikbaar maakte voor de zeevaart, in zijn boek Certaine Errors in Navigation (1599).

De 32 streken in het Nederlands

Nederlandse zeelieden deelden het kompas in tweeëndertig streken. In zijn Zeemans-woordenboek van 1856 omschrijft Jacob van Lennep een streek als een van de tweeëndertig delen waarin het zwerk wordt verondersteld te zijn verdeeld, en het kompas werkelijk is verdeeld. Een schip dat 'op zes streken zeilt', heeft maar zes streken tussen de wind en zijn koers.

De namen zijn gemaakt van de vier hoofdstreken, Noord, Oost, Zuid en West, en hun combinaties; het woord ten geeft een kwartstap aan: Noord ten Oosten ligt één streek ten oosten van Noord. Eén streek is 11¼ graad.

Kompasroos met de 32 streken en hun Nederlandse namenNNOOZOZZWWNW

Noord ten Oosten

11,25° vanaf noord, 1 streek met de klok mee

De namen zoals Van Lennep ze opsomt (1856). Tik of klik op een streek, of gebruik de pijltjestoetsen.

Noord-Holland en de paskaart

In 1584 gaf Lucas Jansz. Waghenaer uit Enkhuizen de Spieghel der zeevaerdt uit, het eerste boek met zeilaanwijzingen waarin ook kaarten stonden. Marco van Egmond noemt het de allereerste zeeatlas ter wereld. De kaarten waren bedoeld om langs de kusten te varen en havens binnen te lopen, niet voor de open oceaan.

Ingekleurde gedrukte zeekaart van de kust van Portugal, met heuvels en steden langs de kust, schepen op zee, een kompasroos en rechte lijnen over het water.
De kust van Portugal in Waghenaers Spieghel der zeevaerdt (1584). Lucas Jansz. Waghenaer, 1584 · University of Texas at Arlington Libraries, via Wikimedia Commons · bron · publiek domein

In 1592 volgde Waghenaers Thresoor der zeevaert, een mengeling van tekst, kustprofielen en kaarten. Op die kaarten zijn de kusten in profiel getekend, riviermondingen en havens groter dan in werkelijkheid, en wijzen lijnen naar herkenningspunten aan de wal. In 1608 volgde Willem Jansz. Blaeu dit voorbeeld met zijn Licht der zee-vaert.

Rond Edam en Enkhuizen werkte wat de Noord-Hollandse school van kaartmakers wordt genoemd. Zij tekenden kaarten met de hand, voor gebruik aan boord en om de kantoren van reders en kooplieden te versieren. Een van hen, Cornelis Doetsz. uit Edam, werd in 1611 gekozen tot bijzonder afgevaardigde bij de Admiraliteit in Hoorn. Blaeu drukte een kaart van de kusten van Europa die Doetsz. had getekend.

Vanaf 1680 beheerste de familie Van Keulen, eerst Johannes en later zijn zoon Gerard, bijna twee eeuwen lang de uitgave van zeekaarten in Amsterdam. Dankzij de medewerking van de wiskundige Claes Jansz. Vooght waren hun uitgaven van hoge wetenschappelijke kwaliteit.

Zo'n kaart heette een paskaart: volgens Van Lennep een zeekaart waarop de afgelegde mijlen en koersen met de passer worden afgepast. Hoe je ermee werkte, leerden stuurlieden uit boeken als 't Vergulde licht der zeevaerdt van Claes Gietermaker, voor het eerst gedrukt in 1660 en de hele achttiende eeuw gebruikt in het stuurliedenonderwijs.

Paskaart van de Zuiderzee (Van Keulen)

Sleep om te verschuiven, zoom met de knoppen of het wieltje.

Paskaart van de Zuiderzee uit de Zee-Fakkel van Johannes van Keulen, gegraveerd door Jan Luyken; het noorden ligt links. Hoorn, Enkhuizen en Medemblik liggen aan de West-Friese kust. Jan Luyken (prentmaker), Johannes van Keulen (uitgever), 1681–1799 · Rijksmuseum Amsterdam, RP-P-1896-A-19368-3011 · bron · publiek domein

Wat we niet weten

  • Werden portolaankaarten op zee echt zo gebruikt als hierboven beschreven? Ash schrijft dat niemand dat zeker weet.
  • Wanneer is de Carte Pisane precies gemaakt? 'Rond 1275', 'rond 1300' en 'rond 1290' worden allemaal genoemd; Campbell noemt het laatste een ongegronde aanname.
  • Wie tekende de allereerste kaart met een web van kompaslijnen? De Carte Pisane is alleen de oudste die bewaard is gebleven.
  • Wat schrijft Edward Wright precies? Zijn boek hebben we zelf niet gelezen; wat we erover zeggen, komt van Ash.

Bronnen

  • Tony Campbell, 'Portolan Charts from the Late Thirteenth Century to 1500', in The History of Cartography, deel 1 (Chicago 1987), blz. 371–463. press.uchicago.edu
  • Eric H. Ash, 'Navigation Techniques and Practice in the Renaissance', in The History of Cartography, deel 3, band 1 (Chicago 2007), blz. 509–544. press.uchicago.edu
  • Günter Schilder en Marco van Egmond, 'Maritime Cartography in the Low Countries during the Renaissance', in The History of Cartography, deel 3, band 2 (Chicago 2007), blz. 1384–1432. press.uchicago.edu
  • Roel Nicolai, 'The map projection of portolan charts', Nieuw Archief voor Wiskunde 5/22, nr. 1 (2021), blz. 33–41. nieuwarchief.nl
  • Marco van Egmond, 'Thresoor der zeevaert van Waghenaer', Universiteitsbibliotheek Utrecht, Bijzondere Collecties. uu.nl
  • Jacob van Lennep, Zeemans-woordenboek (Amsterdam 1856), de lemma's streek, windstreken, kompasroos en paskaart. dbnl.org
  • Bespreking van W. F. J. Mörzer Bruyns, Konst der stuurlieden (2001), in Bijdragen en Mededelingen betreffende de Geschiedenis der Nederlanden 118 (2003). dbnl.org
  • Edward Wright, Certaine Errors in Navigation (Londen 1599): door ons niet gelezen, aangehaald naar Ash.

Verder lezen

Vond je dit nuttig? Trakteer me op een koffie ☕