CellariusHoroscope
NLNederlands

Wie was Cellarius?

Het Saturnus-anagram van Huygens

Saturnus zag er door de kijkers van de zeventiende eeuw vreemd uit, met iets aan weerszijden dat kwam en ging. Christiaan Huygens vond in 1655 en 1656 een maan en een verklaring. De verklaring hield hij eerst geheim, in een raadsel van 62 letters.

Gravure van Saturnus als gearceerde bol met een dunne, platte ring eromheen die aan de voorkant voor de bol langs loopt en achter de bol verdwijnt.
Saturnus met de ring, zoals Huygens hem liet graveren in het Systema Saturnium (1659), blz. 47. Christiaan Huygens, 1659 · Smithsonian Libraries, via Internet Archive · bron · publiek domein

Wat de bronnen zeggen

  • In maart 1656 liet Christiaan Huygens in Den Haag een klein boekje drukken over een maan die hij bij Saturnus had gevonden. Aan het eind stonden 62 losse letters, op alfabet. [1]
  • Pas in zijn Systema Saturnium van 1659 zette hij de letters op hun plaats: Saturnus is omgeven door een ring, dun en plat, die de planeet nergens raakt en schuin staat op de ecliptica. [2], [3]

Een maan bij Saturnus (25 maart 1655)

  • Op 25 maart 1655, rond acht uur ’s avonds, zag Huygens ten westen van Saturnus een klein sterretje, ongeveer drie boogminuten van de planeet. Het bleek een maan te zijn, de maan die nu Titan heet. [1], [3]
  • Ook die ontdekking legde hij eerst vast in een anagram. Op 13 juni 1655 stuurde hij de Engelse wiskundige John Wallis een Latijnse regel met daarachter zeventien losse letters. Op 15 maart 1656 gaf hij de oplossing: de maan draait in zestien dagen en vier uur om Saturnus. [1]
  • De uitgevers van zijn Oeuvres complètes geven de werkelijke gemiddelde omloop, gemeten van zon tot zon gezien vanaf Saturnus: 15 dagen, 23 uur en 15 minuten. [1]

Anno millesimo sexcentesimo quinquagesimo quinto, Mensis Martii die quinto & vicesimo … stellulam quandam ab occasu adstantem, tribus circiter scrupulis remotam

‘In het jaar zestienhonderdvijfenvijftig, op de vijfentwintigste dag van de maand maart … een klein sterretje dat aan de westkant stond, ongeveer drie minuten verwijderd.’ Huygens, De Saturni luna observatio nova (1656), in: Oeuvres complètes XV, blz. 173.

Admovere ocvlis distantia sidera nostris, vvvvvvvcccrrhnbqx … Saturno lvna sva circunducitur diebus sexdecim horis quatuor.

‘Breng de verre sterren dichter bij onze ogen’, met daarachter de letters; de oplossing: ‘Zijn maan wordt in zestien dagen en vier uur om Saturnus heen gevoerd.’ Huygens aan Wallis, 13 juni 1655, en de oplossing van 15 maart 1656, in: Oeuvres complètes XV, blz. 168, noot 1.

De grap van John Wallis

  • Wallis antwoordde op 1 juli 1655 met een eigen reeks letters, die volgens hem ontdekkingen uit Engeland bevatte. Nadat hij van Huygens’ ontdekking had gehoord, zette hij zijn letters zo dat ze precies die ontdekking leken te beschrijven. [1]
  • Huygens vond de zinnen omslachtig en de uitdrukking ‘lunando vehitur’ vreemd, maar hij twijfelde er niet aan dat de Engelsen hem voor waren geweest. Tot januari 1659 liet Wallis hem in die waan; pas toen gaf hij de grap toe. [1]

Saturni Comes quasi lunando vehitur. Diebus sexdecim circuitu rotatur. Novas super Saturni formas Telescopo vidimus primitus. Plura speramus.

‘De metgezel van Saturnus beweegt als een maan. In zestien dagen draait hij in een kring rond. Nieuwe vormen van Saturnus zagen wij als eersten met de kijker. Wij hopen op meer.’ De ‘oplossing’ van Wallis, in: Oeuvres complètes XV, blz. 168, noot 1.

Het boekje van maart 1656

  • Het boekje heette De Saturni luna observatio nova, ‘nieuwe waarneming van de maan van Saturnus’, en verscheen in Den Haag bij Adriaan Vlacq, in kwarto. Huygens ondertekende het met ‘Hagae-Com. 5. Mart. 1656’: Den Haag, 5 maart 1656. [1]
  • Waarom de letters? Huygens zegt het zelf: wie meende hetzelfde gevonden te hebben, kreeg zo de tijd om ermee te komen, en niemand zou kunnen zeggen dat de een het van de ander had. [1]
  • Hij werkte met kijkers van 12 en van 23 voet lang; de waarnemingen tot 19 februari 1656 deed hij met de kijker van 12 voet, de latere met die van 23 voet. [3]
  • De uitgevers noemen ter vergelijking de kijkers van anderen in die jaren: Fontana had er van 15 en 30 voet, Wallis noemt er van 24 en 52 voet in Engeland, Eustachio de Divinis had er van 18 en 27 voet, en Hevelius had kijkers van 17 of 18 voet, maar gebruikte bij zijn waarnemingen geen langere dan 12 voet. [1]

Cujus interea summam sequenti grypho consignare visum est, ut si quis fortasse idem se invenisse existimet, spatium habeat ad expromendum, neque à nobis ille aut nos ab illo mutuati dicamur.

‘De hoofdzaak daarvan leek het mij intussen goed in het volgende raadsel vast te leggen, zodat wie misschien meent hetzelfde gevonden te hebben, tijd heeft om ermee voor de dag te komen, en niet gezegd kan worden dat hij het van ons of wij het van hem hebben.’ Huygens, De Saturni luna observatio nova (1656), in: Oeuvres complètes XV, blz. 177; daarna volgen de 62 letters.

Galilei ging hem voor (1610)

  • Huygens was niet de eerste die een ontdekking in letters verstopte. In 1610 schreef Galilei vanuit Florence naar Praag, eerst over Saturnus en daarna over Venus. Johannes Kepler drukte die brieven af in het voorwoord van zijn Dioptrice (Augsburg 1611). [7]
  • Voor Saturnus stuurde Galilei de letters ‘Smaismrmilmepoetaleumidunenugttauiras’. Kepler probeerde ze zelf te ordenen en kwam op ‘Salve umbistineum geminatum Martia proles’, met daarin ‘Martia proles’, kroost van Mars. In een brief van 13 november 1610 gaf Galilei de oplossing: ‘Altissimum planetam tergeminum observavi’, ik heb de hoogste planeet drievoudig waargenomen. Saturnus was voor hem geen enkele ster, maar drie bij elkaar. [7]
  • Voor Venus volgden op 11 december 1610 de letters ‘Hæc immatura à me jam frustra leguntur o y’, en op 1 januari 1611 de oplossing: ‘Cynthiæ figuras æmulatur mater amorum’, de moeder van de liefdes bootst de gestalten van Cynthia na. Venus heeft schijngestalten zoals de Maan. [7]
  • Het Venus-anagram is een exacte omzetting: 35 letters, als je u en v, i en j en æ en ae als gelijk telt, zoals in de druk van toen. Bij Saturnus staat in de druk van Kepler op één plek een d waar de oplossing een b vraagt; met een b zijn het precies dezelfde 37 letters. Dat hebben we zelf nageteld en op de scan bekeken. [7]

Altissimum planetam tergeminum observavi.

‘Ik heb de hoogste planeet drievoudig waargenomen.’ Galilei, brief van 13 november 1610, in: Kepler, Dioptrice (Augsburg 1611), voorwoord, blz. 16.

De oplossing (1659)

  • Drie jaar later gaf Huygens de oplossing in zijn Systema Saturnium, op bladzijde 47, meteen gevolgd door zijn tekening van Saturnus met de ring. Hij had de oplossing al op 28 maart 1658 in een brief aan Jean Chapelain verteld. [1], [2], [3]
  • De letters van 1656 en de oplossing van 1659 zijn precies dezelfde 62 letters: zeven keer a, vijf keer c, één d, vijf keer e, één g, één h, zeven keer i, vier keer l, twee keer m, negen keer n, vier keer o, twee keer p, één q, twee keer r, één s, vijf keer t en vijf keer u. Dat hebben we zelf nageteld, met u en v als één letter, zoals in de druk van toen. [1], [2]
  • Opvallend: het boekje is gedateerd 5 maart 1656, maar in het Systema schrijft Huygens dat hij de letters op 25 maart 1656 uitgaf. [1], [2]

Et haec ea ipsa hypothesis est quam anno 1656 die 25 Martij permixtis literis una cum observatione Saturniae Lunae edidimus. Erant enim Literae … quae suis locis repositae hoc significant, Annulo cingitur, tenui, plano, nusquam cohaerente, ad eclipticam inclinato.

‘En dit is precies de hypothese die wij in het jaar 1656 op 25 maart in door elkaar geplaatste letters hebben uitgegeven, samen met de waarneming van de maan van Saturnus. De letters waren namelijk … en op hun plaats gezet betekenen ze dit: hij is omgeven door een ring, dun, plat, nergens vastzittend, schuin op de ecliptica.’ Huygens, Systema Saturnium (1659), blz. 47; Oeuvres complètes XV, blz. 299.
Gedrukte bladzijde 47 uit het Systema Saturnium: Latijnse tekst met een regel losse letters op alfabet, daaronder de oplossing in cursief en een gravure van Saturnus met een platte ring eromheen.
Bladzijde 47 van het Systema Saturnium (1659): de 62 letters, de oplossing in cursief en Huygens’ tekening van Saturnus met de ring. Christiaan Huygens, 1659 · Smithsonian Libraries, via Internet Archive · bron · publiek domein

De 62 letters van 1656, op alfabet

aaaaaaacccccdeeeeeghiiiiiiillllmmnnnnnnnnnooooppqrrstttttuuuuu

Op hun plaats gezet (1659)

Annulo cingitur, tenui, plano, nusquam cohaerente, ad eclipticam inclinato

Vertaling: ‘Hij is omgeven door een ring, dun, plat, nergens vastzittend, schuin op de ecliptica.’

Waar zijn lenzen nu bewaard worden

  • Christiaan en zijn broer Constantijn hebben hun lenzen zelf geslepen. Met die lenzen ontdekte Christiaan de maan Titan en de ring van Saturnus, en de broers krasten hun namen in de lenzen, schrijft het Rijksmuseum Boerhaave in Leiden. [4]
  • In februari 2025 droeg de Universiteit Leiden ongeveer drieduizend historische instrumenten, die sinds 1928 deels in bruikleen bij het museum waren, aan het Rijksmuseum Boerhaave over; de lenzen van Huygens noemt de universiteit als eerste voorbeeld. [5]

En Cellarius?

  • Een jaar na het Systema Saturnium verscheen Cellarius’ atlas, de Harmonia Macrocosmica (1660). Huygens zag hem en schreef er aanmerkingen bij, die we beschrijven op de pagina over hoe de atlas werd ontvangen. Volgens Robert van Gent staan de ontdekkingen van Huygens zelf niet op de platen. [6]

Wat we niet weten

  • We weten niet waarom het Systema 25 maart 1656 noemt terwijl het boekje 5 maart draagt. Het is precies een jaar na de eerste waarneming van Titan, maar dat verband legt Huygens zelf niet.
  • We weten niet welke letters Wallis op 1 juli 1655 stuurde. De uitgevers van Huygens’ Oeuvres drukken ze niet af; ze verwijzen naar deel I, dat we niet hebben gelezen.
  • We weten niet aan wie Huygens het boekje vanaf maart 1656 stuurde. De lijst staat in deel I van de Oeuvres, dat we niet hebben gelezen.
  • We weten niet hoeveel lenzen van Huygens er bewaard zijn. We vonden alleen een getal zonder bron die we zelf konden lezen.

Bronnen

  1. Christiaan Huygens, De Saturni luna observatio nova (Den Haag: Adriaan Vlacq, 1656), in: Oeuvres complètes, deel XV (Den Haag 1925), blz. 165 tot 177, met de inleiding en de noten van de uitgevers (DBNL) Gelezen: de tekst met de letters (blz. 173 en 177), noot 7 bij blz. 177, de noten 1 en 2 op blz. 168 (het eerste anagram en Wallis) en noot 5 over de kijkers.
  2. Christiaan Huygens, Systema Saturnium (Den Haag 1659), in: Oeuvres complètes, deel XV (Den Haag 1925), blz. 298 en 299 (DBNL) Gelezen: de oplossing op blz. 299 met de Franse vertaling op blz. 298.
  3. Christiaan Huygens, Systema Saturnium (Den Haag: Adriaan Vlacq, 1659), exemplaar van de Smithsonian Libraries (Internet Archive) Zelf bekeken: blz. 9 (Titan op 25 maart 1655, de kijkers van 12 en 23 voet) en blz. 47 (de letters, de oplossing en de figuur).
  4. Rijksmuseum Boerhaave, ‘Lenses That Unveil the Cosmos’ Gelezen: de lenzen van Christiaan en Constantijn Huygens en hun ingekraste namen.
  5. Universiteit Leiden, nieuwsbericht van 11 februari 2025 over de overdracht van de historische instrumenten aan het Rijksmuseum Boerhaave Gelezen: ongeveer drieduizend instrumenten gingen naar het museum, waarvan een deel er al sinds 1928 in bruikleen was. De lenzen van Huygens zijn het eerste voorbeeld dat de universiteit noemt.
  6. R.H. van Gent, ‘De hemelatlas van Andreas Cellarius: Het meesterwerk van een vergeten Hollandse kosmograaf’, Caert-Thresoor 19 (2000) nr. 1, blz. 9 tot 25 Zoals samengevat op onze pagina over de ontvangst van de atlas.
  7. Johannes Kepler, Dioptrice (Augsburg 1611), voorwoord met de brieven van Galilei, blz. 15 tot 22 (Internet Archive) Gelezen op de scan: de letters en de oplossing voor Saturnus (blz. 15 en 16, brief van 13 november 1610) en voor Venus (blz. 18 tot 22, brieven van 11 december 1610 en 1 januari 1611).

Elk nummer verwijst naar de bron hieronder. Wat alleen op Wikipedia of in populaire artikelen staat, hebben we weggelaten.

Terug naar Wie was Cellarius?

Bekijk zijn figuren aan de hemel van vanavond

Vond je dit nuttig? Trakteer me op een koffie ☕