Columbus en de sterren
Columbus voer in 1492 niet op de sterren, maar op gegist bestek: koers, snelheid en tijd. De sterren gebruikte hij weinig, en als hij ze mat, ging het mis. Hij dacht ook niet dat de aarde plat was, maar dat ze kleiner was dan ze is.
Gegist bestek
- Het journaal van de eerste reis houdt elke dag de koers en de afgelegde afstand bij, in mijlen en leagues. [1]
- Op 9 september 1492 voer hij ’s nachts 120 mijl, “at the rate of 12 miles an hour, which are 30 leagues” (met 12 mijl per uur, dat zijn 30 leagues). [1]
- De stuurlieden stuurden die nacht slecht, “letting the ship fall off to N.E.” (ze lieten het schip naar het noordoosten afvallen), en Columbus klaagde daar vaak over. [1]
- De tijd hield men bij met zandlopers van een half uur. Op 13 december telde Columbus “twenty half-hour glasses” (twintig zandlopers van een half uur) voor de dag, en hij schreef erbij dat er een fout in kon zitten, omdat ze misschien niet steeds even snel waren omgedraaid of niet al het zand was doorgelopen. [1]
- Bij de kust werd gelood. Op 16 november vond hij overal 15 of 16 vadem diep een zandbodem, “a thing much desired by sailors, for the rocks cut their anchor cables” (iets waar zeelieden naar verlangen, want de rotsen snijden hun ankertouwen door). [1]
- Dat de kompasnaald op deze reis niet precies naar het noorden wees, en hoe Columbus dat verklaarde, staat op de pagina over het gulden kompas van Hoorn. [1]
Twee rekeningen
- Op 9 september besloot Columbus minder mijlen op te geven dan er gevaren waren, zodat de bemanning niet zou schrikken als de reis lang duurde. [1]
- Op 10 september voer hij 60 leagues, maar hij telde er voor de bemanning 48. [1]
- Op 25 september staat in het journaal: “Thus two reckonings were kept on this voyage, the shorter being feigned, and the longer being the true one.” (zo werden op deze reis twee rekeningen bijgehouden, de kortere verzonnen en de langere de ware) [1]
De Poolster gemeten
- Op 2 november 1492, aan de kust van Cuba, nam Columbus met een kwadrant een hoogte en vond dat hij 42 graden van de evenaar was. [1]
- Markham noteert daarbij dat het een verkeerde overschrijving zou zijn: “It should be 22.” (het moet 22 zijn) [1]
- Op 13 december, aan de kust van Hispaniola, vond hij 34 graden. [1]
- Op 3 februari 1493 kon hij de hoogte niet nemen, “either with the astrolabe or with the quadrant, because the rolling caused by the waves prevented it” (met het astrolabium noch met het kwadrant, omdat het slingeren door de golven dat belette). [1]
- Volgens Pickering mat Columbus daarbij de Poolster. Hij telt op de eerste reis minstens vijf pogingen om de breedte uit de sterren te bepalen; geen daarvan lukte. [4]
- Kelley (1983) opperde dat Columbus op het kwadrant de schaal van de tangens aflas in plaats van de graden. Dat is een verklaring achteraf, geen vaststelling. [4]
- Onze eigen berekening: in 1492 stond de Poolster 3,46° van de hemelpool (nu 0,63°), uit haar huidige positie met de eigen beweging en de precessie teruggerekend. Ze draaide dus elke nacht in een kleine cirkel om de pool, en haar hoogte lag hooguit 3,5° boven of onder de breedte van de waarnemer.
- Onze eigen berekening: de noordkust van Cuba ligt rond 21° tot 23° noorderbreedte, de noordkust van Hispaniola rond 19° tot 20°. Bij Cuba stond de Poolster dus tussen ongeveer 18° en 26° hoog, bij Hispaniola tussen 16° en 23°. De 42 en 34 graden van Columbus liggen er 15 tot 20 graden boven.
Een te kleine aarde
- Het lievelingsboek van Columbus was de Imago Mundi van kardinaal Pierre d’Ailly. Zijn eigen exemplaar, met aantekeningen in zijn hand, ligt in de kathedraal van Sevilla. [2]
- Volgens zijn zoon Hernando was een van zijn argumenten voor een korte tocht naar het westen de mening van “Alfragranus” (de sterrenkundige al-Farghānī), die maar 56⅔ mijl voor een graad rekende. [3]
- Hernando schrijft ook dat zijn vader op tochten tussen Lissabon en Guinee zelf vond dat een graad op aarde 56⅔ mijl is. [3]
- In zijn brief over de derde reis (1498) rekent Columbus nog steeds met “fifty-six miles and two-thirds to a degree” (zesenvijftig en twee derde mijl per graad). [2]
- Volgens IEEE Spectrum bedoelde al-Farghānī de Arabische mijl van 7091 voet, terwijl Columbus uitging van de Romeinse mijl van 4856 voet. [5]
- Onze eigen berekening: 56⅔ mijl maal 360 graden is 20.400 mijl. In Romeinse mijlen van 4856 voet (1,48 km) is dat ongeveer 30.200 km, in Arabische mijlen van 7091 voet (2,16 km) ongeveer 44.100 km. De werkelijke omtrek langs de evenaar is 40.075 km.
- In 1474 kreeg Columbus antwoord van de Florentijnse geleerde Paolo Toscanelli, met een kopie van een brief aan Martins en een kaart, waarop de kusten van Azië “at a moderate distance” (op een gematigde afstand) van Europa en Afrika lagen. [2]

De peer van 1498
- Columbus schreef zelf: “I have always read, that the world comprising the land and the water was spherical” (ik heb altijd gelezen dat de wereld, land en water samen, bolvormig was). [2]
- Op zijn derde reis kwam hij tot een ander besluit: de aarde is “not round as they describe, but of the form of a pear” (niet rond zoals zij beschrijven, maar in de vorm van een peer), met op één plaats een uitsteeksel “like a woman’s nipple” (als de tepel van een vrouw), het hoogste punt en het dichtst bij de hemel, onder de evenaar. [2]
- Daar lag volgens hem het aardse paradijs, “whither no one can go but by God’s permission” (waar niemand kan komen dan met Gods toestemming). [2]
- Als reden noemde hij wat hij zelf zag: voorbij honderd leagues ten westen van de Azoren veranderde het weer, en nooit had hij zoveel zoet water vlak naast zeewater gezien. [2]
- Hij schreef dit in 1498, zes jaar na de aankomst in Amerika. Voor de eerste reis rekende hij met een bolle, maar te kleine aarde. [2], [3]
Wat niet klopt: de platte aarde
- In 1492 twijfelde geen ontwikkeld mens aan de bolvorm van de aarde. Volgens Russell ontkenden hoogstens twee tot vijf vroege kerkvaders haar. [6]
- Hernando Colón schreef de levensbeschrijving van zijn eigen vader. [3]
- Volgens Hernando vond de commissie die de koningen raadpleegden de aarde te groot: het was twijfelachtig of men “in three years” (in drie jaar) het oosten van Indië kon bereiken. [3]
- Een ander bezwaar, in de Engelse vertaling: wie te ver naar het westen voer, “would then go downwards upon the rotundity of the globe, and then it would be impossible to sail up again on their return, which would necessarily be to climb up hill” (die zou dan omlaag gaan over de bolling van de aarde, en kon op de terugweg onmogelijk weer omhoog varen, want dat zou bergop klimmen zijn). [3]
- Dat bezwaar gaat juist uit van een bolle aarde.
- Het beeld van geleerden in Salamanca die Columbus tegenspraken omdat de aarde plat zou zijn, komt volgens Russell van Washington Irving (1828); de Franse geleerde Letronne (1834) schreef de kerkvaders een platte aarde toe. [6]
- Vanaf de jaren 1860 kwam het verhaal volgens Russell in schoolboeken, onder meer via John Draper en Andrew Dickson White. [6]
Wat niet klopt: het ei van Columbus
- Het verhaal staat bij Girolamo Benzoni, in 1565, ruim zestig jaar na de laatste reis van Columbus. Hij vertelt wat hij “ho inteso”: wat hij gehoord heeft. [7]
- Op een feestmaal zegt een Spaanse edelman dat ook een ander Indië wel gevonden zou hebben. Columbus laat een ei op tafel zetten en daagt de anderen uit het rechtop te zetten, niet met zemelen, zout of haver eronder, maar “nudo senza cosa alcuna”: zonder iets. [7]
- Als het niemand lukt, zet Columbus het ei met een tik op tafel neer; de punt deukt een beetje in en het ei blijft staan. De moraal: “dopo il fatto ciascuno sà fare”, achteraf kan iedereen het. [7]
- Benzoni schrijft er zelf bij dat het vroeger al op een andere manier gedaan was: “ancora che sia stato fatto anticamente in altra maniera”. [7]
- Vijftien jaar eerder, in 1550, vertelt Giorgio Vasari bijna hetzelfde over de bouwmeester Filippo Brunelleschi en de koepel van Florence, met “si dice”: men zegt. [8]
- Het ei gaat dus over vindingrijkheid, niet over de vorm van de aarde. [7], [8]

Trouandosi adunque Colombo in un conuito con molti nobili Spagnuoli, doue si ragionaua (come si costuma,) dell’Indie […] Non rispose Colombo a tal parole con parole, ma tolse vn’uouo, & lo fece porre in tauola […]
[fol. 12v] […] dandogli una battuta su la tauola lo fermò stricciando così un poco della punta; onde tutti restarono smarriti, intendendo che uoleua dire: che dopo il fatto ciascuno sà fare […]

doue si dice che nacque la disputa dell’huouo in questa forma […] che chi fermasse in sur’ vn’ marmo piano, vn’ huouo ritto, quello facesse la Cupola […]
[blz. 308] Fù da loro detto a Filippo, che’ lo fermasse & egli con grazia lo prese, & datoli vn colpo del culo in sul piano del marmo, lo fece star’ ritto.
Wat we niet weten
- Waar Columbus precies lag bij zijn metingen van 2 november en 13 december; daarom rekenen we met de breedte van de kusten.
- Welke lezing van 2 november juist is: de overgeleverde tekst heeft 42 graden, Markham houdt het voor een overschrijffout voor 22.
- Of de ‘ware’ afstanden in het journaal klopten: ook die zijn van Columbus zelf, er is geen controle van buiten.
- Het journaal kennen we alleen uit het uittreksel van Bartolomé de las Casas; de Spaanse tekst lazen we niet.
- Van wie Benzoni het verhaal over het ei hoorde, zegt hij niet.
- De boeken van Morison (1942), Phillips (1992) en Flint (1992), en het artikel van Kelley (1983), hebben we niet gelezen.
Bronnen
- Journal of the First Voyage of Columbus (het uittreksel van Bartolomé de las Casas), in: Journal of Christopher Columbus (during his first voyage, 1492–93), vertaald en uitgegeven door Clements R. Markham (Londen: Hakluyt Society, 1893), pdf van de University of Kentucky We lazen blz. 22 tot 31, 66 en 67, 78 en 79, 110 en 111 en 170 en 171, met de noten van Markham, Navarrete en Herrera.
- R. H. Major (vert. en ed.), Select Letters of Christopher Columbus (Londen: Hakluyt Society, 1870), Project Gutenberg We lazen de inleiding van Major (over de Imago Mundi en Toscanelli) en het verhaal van de derde reis (1498).
- Hernando Colón, de levensbeschrijving van zijn vader (Italiaans 1571), in de Engelse vertaling uit Churchill (1704), herzien door Robert Kerr, A General History and Collection of Voyages and Travels, deel 3 (1824), Project Gutenberg We lazen hoofdstuk I, secties I tot III. Het Italiaanse origineel lazen we niet.
- Keith A. Pickering, Columbus and Celestial Navigation, The Columbus Navigation Homepage Van Pickering hebben we de pogingen om de breedte te bepalen en de verklaring van Kelley. Het artikel van Kelley zelf lazen we niet.
- Columbus’s Geographical Miscalculations, IEEE Spectrum, 9 oktober 2012 Over al-Farghānī en de Arabische en de Romeinse mijl.
- Jeffrey Burton Russell, The Myth of the Flat Earth, lezing voor de American Scientific Affiliation, Westmont College, 4 augustus 1997 We lazen de hele lezing, maar niet zijn boek Inventing the Flat Earth (1991).
- Girolamo Benzoni, La historia del Mondo Nuovo (Venetië: Francesco Rampazetto, 1565), Biblioteca Nacional de España, R/293 We lazen fol. 12r en 12v in de scan van dit exemplaar.
- Giorgio Vasari, Le vite de’ più eccellenti architetti, pittori, et scultori italiani (Florence: Lorenzo Torrentino, 1550), deel 1 en 2, Getty Research Institute, Internet Archive We lazen Parte II, blz. 307 en 308, in het leven van Filippo Brunelleschi.
Elke bewering hierboven draagt het nummer van haar bron; bij onze eigen berekeningen staat dat erbij. Gelezen op 16 november 2026. Wat we niet in een gelezen bron konden bevestigen, staat er niet of staat onder wat we niet weten.