CellariusHoroscope
NLNederlands

Astronomie

Kometen boven Holland

Een komeet was in de zeventiende eeuw een teken van God: een roede, een oproep tot boete. Honderdvijftig jaar later rekende men zijn baan uit. Deze pagina volgt die verandering in Holland, te beginnen met de twee kometen die in november 1618 boven Hoorn stonden.

Uit de zeventiende eeuw zijn van 23 komeetverschijningen in Europa berichten overgeleverd (Verkuyl, blz. 31). Al vroeg in die eeuw verdedigden geleerden in de Republiek dat een komeet een hemellichaam is dat een regelmatige baan doorloopt. Toch bleef hij lang 'een rampzalig teken Gods, een voorbode van allerhande onheil', zoals Marijke Meijer Drees het samenvat (blz. 237).

1618: twee kometen boven Hoorn

In november 1618 stonden er kort na elkaar twee kometen aan de hemel. De eerste scheerde op 8 november langs de Zon; vanuit Hoorn was hooguit een lage staart te zien, vóór zonsopkomst. De tweede, veel grotere, verscheen eind november in het zuidoosten en bleef weken zichtbaar. Hij trok van de Weegschaal naar de staart van de Grote Beer. De kronieken halen de twee door elkaar.

Velius: 'verscheen hier'

Anno 1618. den 18. November / verscheen hier een vreeselijke Comeet / dewelke staende in 't Oosten / sijn steert (die uptermaten lang was) naer het Westen toe was strekkende. Hy begon 's Morgens ten vijf uren / en scheen voorts tot aen den Dageraed toe.

Op 18 november 1618 verscheen hier een vreselijke komeet. Hij stond in het oosten en zijn staart, die buitengewoon lang was, strekte zich naar het westen uit. Hij verscheen 's ochtends om vijf uur en scheen tot de dageraad.

Theodorus Velius, Chronyk van Hoorn (uitgave 1740), blz. 569

Welke van de twee bedoelde Velius? Waarschijnlijk de grote, met een datum in de oude, Juliaanse stijl: 18 november oude stijl is 28 november bij ons. Om vijf uur staat de kop dan net onder de horizon in het oosten, de staart reikt al tot zo'n 47 graden hoog, en de komeet blijft weken te zien. Lees je de datum in de nieuwe stijl, die Holland sinds 1583 gebruikte, dan kan het alleen de lage staart van de eerste komeet zijn geweest. Dat de datums uit Coevorden, Hoorn en Groningen in de oude stijl op elkaar aansluiten (16, 18 en 19 november), maakt de oude stijl het waarschijnlijkst.

De professor in Groningen

Nicolaus Mulerius, hoogleraar in Groningen, beschreef de komeet nog in 1618 in zijn Hemelsche Trompet. Hij volgde hem met instrumenten en dateerde, zoals Groningen toen nog deed, in de oude stijl.

Dese grote Comeet hebben wy voor de eerste mael gesien den 19. Novembris oude stijls, smorgens te ses uyren staende int Suydoosten dicht by de sterren vande Waechschael, in signo Scorpij

Deze grote komeet hebben wij voor het eerst gezien op 19 november oude stijl, 's ochtends om zes uur, in het zuidoosten, dicht bij de sterren van de Weegschaal, in het teken Schorpioen.

Nicolaus Mulerius, Hemelsche Trompet (Groningen 1618), blz. 11

gaende over de 64 graden in 18. dagen tijts, alle daghen 3. ofte 4. graden winnende op haer cours van N. Noordwest. Haer voorschijnsel was langh 54. graed. ofte meer

Hij legde in 18 dagen meer dan 64 graden af, elke dag 3 of 4 graden op zijn koers naar het noordnoordwesten. Zijn staart was 54 graden lang of meer.

Mulerius, blz. 11

Wij hebben dat nagerekend met de moderne baan. Op 8 december oude stijl stond de komeet volgens Mulerius 'in een rechte linie tusschen t'voorste peerdt vanden wagen, ende die scholder van Bootes' (blz. 13). Op 18 december bij ons klopt dat tot op een fractie van een graad; op 8 december in de nieuwe stijl zou de komeet 9 graden naast die lijn staan. Zijn 19 november oude stijl is 29 november bij ons: dan staat de komeet om zes uur 10 graden hoog in het zuidoosten, in de Weegschaal. Alleen zijn snelheid, 64 graden in 18 dagen, is ongeveer een vijfde te groot.

Brand in Coevorden

Die hooghgheleerden Man Ioannes Vossius Doctor inde Medecynen binnen Coevorden, schrijft dat de Wacht aldaer dese Comeet gesien heeft den 16. Novembris, ende eer niet. Int opgaen was se root ende glandich als een vuyr, also dat de wacht meende datter ergens brant ware.

De zeer geleerde Ioannes Vossius, doctor in de medicijnen in Coevorden, schrijft dat de wacht daar deze komeet op 16 november heeft gezien, en niet eerder. Bij het opkomen was hij rood en gloeiend als een vuur, zodat de wacht meende dat er ergens brand was.

Mulerius, blz. 11

Ook dat is waarschijnlijk oude stijl: 26 november bij ons, toen de grote komeet laag en rood in het zuidoosten opkwam. Willebrord Snellius in Leiden zag op de eerste ochtend, 27 november, dezelfde gloed vóór zonsopkomst, alsof er in de verte een hut in brand stond (Descriptio cometae, 1619, blz. 5). Dat men in Coevorden in 1618 nog in de oude stijl rekende, hebben we nog niet met een bron kunnen bevestigen.

Over de oude en de nieuwe stijl in de Republiek: Twee kalenders in één Republiek →

Twisck in Hoorn: wat hij overnam en wat van hem is

Pieter Jansz. Twisck uit Hoorn beschreef de komeet zes jaar later in zijn Comeet-Boecxken (Hoorn 1624, blz. 110–111). Bijna alles daarvan schreef hij over uit Mulerius, soms woord voor woord: de baan, de 64 graden in 18 dagen, de staart van 54 graden, de wacht van Coevorden en Vossius. Hij noemt Mulerius op dezelfde bladzijde wel, maar pas bij een andere komeet, die van 1607.

Mulerius en Twisck naast elkaar
Mulerius, Groningen 1618 (blz. 11)Twisck, Hoorn 1624 (blz. 110–111)
hebben wy voor de eerste mael gesien den 19. Novembris oude stijlsdie wy selve meer dan eenmael met Wijf en kinderen ghesien hebben / staende in 't Zuydt-Oost
Int opgaen was se root ende glandich als een vuyr, also dat de wacht meende datter ergens brant wareIn 't opgaen was hy roodt ende glandigh als een vyer/ alsoo dat de wacht te Coevoorden meende […] datter brandt ware
gaende over de 64 graden in 18. dagen tijts, alle daghen 3. ofte 4. graden winnendegaende over de 64. graden / in 18. daghen tijdts/ alle dagen drie ofte vier graden winnende
Haer voorschijnsel was langh 54. graed. ofte meerhaer voorschijnsel was 54. graden ofte meer

Van Twisck zelf zijn:

  • dat hij de komeet 'meer dan eenmael met Wijf en kinderen' zag, op de plek waar Mulerius over zijn eigen eerste waarneming schrijft;
  • de staart 'roedts maniere', als een roede;
  • de zin in de kantlijn 'daerom mocht ons nu wel wat bysonders voorvallen';
  • de 'Hooghduytsche Historyschrijver' Sigismundus, die de komeet zou hebben gezien 'van den 9. November tot den 24. December'.

Dat hij de komeet met zijn gezin zag, schreef Twisck volgens Penner (1971) al in 1620 in zijn Chroniick (deel II, blz. 1771); dat origineel hebben we niet gezien. Zijn oordeel staat elders in het boekje: de komeet van 1577 had men 'de Star met de roede wel moghen noemen', net als deze (blz. 99).

De baan, nagerekend

Het kaartje toont waar de kop van de grote komeet elke ochtend om vijf uur stond, gezien vanuit Hoorn, van 26 november tot 26 december 1618 in de nieuwe stijl. Om de vijf dagen staat de richting van de staart erbij, weg van de Zon. De komeet loopt zoals Twisck en Mulerius schrijven: 'van de Waegh-schael af / recht op den steert van de Groote Beer'. Snellius in Leiden mat vijf posities (Descriptio cometae, blz. 14); die liggen binnen 2 graden van deze baan.

De grote komeet van 1618 tussen de sterren, gezien vanuit HoornSterrenkaartje met de Weegschaal onderaan, de Maagd rechts, de Ossenhoeder in het midden en de Grote Beer bovenaan. Een stippellijn met punten loopt van de Weegschaal omhoog tot vlak bij Alkaid, de laatste ster van de staart van de Grote Beer, met om de vijf dagen een datum (26 november tot 26 december 1618) en een streep voor de richting van de staart.WeegschaalMaagdOssenhoederGrote BeerAlkaidArcturusSpica26 nov1 dec6 dec11 dec16 dec21 dec26 dec

Eigen berekening: baan C/1618 W1 uit de catalogus van Marsden en Williams (JPL), Zon en Aarde uit DE441; sterren uit de Yale Bright Star Catalogue. Oost is links, zoals aan de hemel.

Het getal van Mulerius leefde lang door. Balthasar Bekker geeft in 1692 dezelfde 64 graden in 18 dagen (Ondersoek, blz. 17) en vraagt: 'Wat Komeet heeft de wereld ooit gesien / wiens steert dien van de jaren 1618. en 1681. te boven ging?' (blz. 19).

Twisck vatte zijn oordeel samen in een versje in zijn Chroniick (deel II, 1620, blz. 1773). We kennen het alleen zoals Penner (1971) het aanhaalt; het origineel hebben we niet gezien.

'Tis genoech voor ons te weten, / Dat de steerten der Comeeten / Voor ghewis ons beelden af / Teyckens van des Heeren straf.

Het is genoeg voor ons te weten dat de staarten van de kometen ons zeker tekens tonen van de straf van de Heer.

Twisck, Chroniick II (1620), blz. 1773, volgens Penner (1971)

Wat nog open is

  • Welke komeet Velius bedoelde. Waarschijnlijk de grote, met een datum in de oude stijl.
  • Of men in Coevorden in 1618 in de oude stijl rekende. Waarschijnlijk, maar nog niet met een bron bevestigd.
  • Wie 'Sigismundus, een Hooghduytsche Historyschrijver' is. Zijn 9 november past bij de eerste komeet, zijn 24 december bij de tweede.
  • De komeet die Mulerius en Twisck in de zomer van 1618 noemen, 'tusschen S. Ian ende S. Iacob'. Geen bekende komeetbaan past daarbij.

Een pamflet uit Middelburg

Elders in de Republiek verscheen het pamflet Aenmerckinghe op de tegenwoordige steert-sterre (Middelburg, 1618–1619), toegeschreven aan Jacob Cats, met de prent hieronder naar een ontwerp van Adriaen van de Venne. Kometen zijn daarin tekens van Gods straf (Spies, blz. 124). Een gedicht uit dezelfde tijd verbindt de komeet met de synode van Dordrecht (Alberdingk Thijm, blz. 123–124).

Vergroot

Sleep om te bewegen, knijp of scroll om te zoomen.

De komeet van november 1618 boven een landschap, op de titelpagina van het pamflet Aenmerckinghe op de tegenwoordige steert-sterre (Middelburg, 1618–1619). Onderaan Jesaja 51:22. anoniem, naar ontwerp van Adriaen Pietersz. van de Venne, 1618–1619 · Rijksmuseum, Amsterdam · bron · publiek domein

1624: de nasleep in Hoorn

Twisck schreef zijn Comeet-Boecxken in 1624, en dat jaar was zwaar voor Hoorn. In de nazomer waren er 'in onse geboorten stadt Hoorn' koortsen en ziekten in de meeste huizen, eerst zonder veel sterfgevallen; daarna buikloop en bloedgang, 'wechnemende omtrent honderdt persoonen des weecks' (blz. 125–126). Twisck vreest dat het pest wordt, en hij vraagt zich af of dit 'de werckinghe van dese verschrickelijcke Comeet' is, die 'sijn eynde noch niet ghenomen heeft' (blz. 126). Ook Noordegraaf en Valk noemen 1624 een pestjaar (blz. 107).

Hij sluit het jaar af met 'een besonder slach van een Visch/ ghevanghen by de Neck buyten Hoorn', met 'twee uytstekende opene boech-stucken': in de vis ziet hij een oorlogsschip, nog een voorteken (blz. 126).

1664: Amsterdam

In december 1664 zag Amsterdam een nieuwe komeet. Een blad van de drukker Paulus Matthysz meldt:

tot Amsterdam is deselve gesien in 't zuyden, op den 21 December, des morgens ten vijf en ses uuren; op den 27. dito des morgens ten 1, 2, en 3 uuren

In Amsterdam is hij gezien in het zuiden, op 21 december 's ochtends om vijf en zes uur, en op 27 december 's ochtends om één, twee en drie uur.

blad van Paulus Matthysz (1664), naar Verkuyl, blz. 34

Wij rekenden het na: op 21 december om half zes stond de komeet boven Amsterdam 11,6 graden hoog in het zuiden, op 27 december om twee uur 9 graden hoog, precies in het zuiden. Het blad klopt. ‘Wat dit betekenen zal, weet God’, staat er ook (blz. 34).

Op het blad staat een gedicht van de Amsterdamse dichter Six van Chandelier:

Men siet verbaast van verre / Haar ooster schorpioen, die bleek gestaarte sterre, / Die duisend mylen lang / Haar straalen uitschiet, naa des sonnen ondergang, / Voorspellende veel roeden, / Waar van dat meenich kroon, en Holland licht zal bloeden.

Men ziet verbaasd van verre haar oostelijke schorpioen, die bleke gestaarte ster, die haar stralen duizend mijlen ver uitschiet na zonsondergang en veel roeden voorspelt, waaraan menige kroon, en misschien Holland, zal bloeden.

Six van Chandelier (1664), regels 46–50, naar Verkuyl, blz. 35

Over de betekenis werd gestreden; rond deze komeet verschenen in de Republiek minstens acht pamfletten (Meijer Drees, blz. 237). Voor Voetius en de zijnen was een komeet 'een waarschuwingssignaal van de almachtige God', waaruit de mens geen precieze gebeurtenissen mocht afleiden (blz. 238). In het pestjaar gold hij als een slecht voorteken (Noordegraaf en Valk, blz. 108).

1680: van roede naar lof voor de Schepper

Eind 1680 verscheen 'bijna door geheel Europa eene komeet, wier staart somtijds omtrent 70 graden besloeg' (Van der Aa, blz. 281). Op 22 december werd hij boven Beverwijk getekend, met de staart als een zuil boven de horizon. Jan Luyken etste later een menigte die naar de komeet kijkt.

Tekening in grijs en geel: een brede, lichte staart rijst als een zuil recht omhoog uit de horizon, tussen een kerktoren links en een toren rechts, boven een donker landschap met bomen. Linksboven de Maan, verspreid enkele sterren. Onderaan een regel handschrift.
'De komeet of staartster zoals die zich op 22 december 1680 boven Beverwijk vertoonde' (Rijksmuseum), met onderaan een handgeschreven toelichting. toegeschreven aan Rochus van Veen, 1680 · Rijksmuseum, Amsterdam · bron · publiek domein
Ets: op een plein voor een rij huizen kijken mannen, vrouwen en kinderen omhoog naar een komeet met een brede staart die schuin over een hemel vol sterren loopt; een man heeft een kind op zijn schouder.
Een menigte kijkt naar de komeet van 1680–1681. Ets van Jan Luyken voor de Historische kronyck van Gottfried (Leiden 1698). Jan Luyken, 1698 · Rijksmuseum, Amsterdam · bron · publiek domein

De Amsterdamse predikant Balthasar Bekker schreef er een boek over, het Ondersoek van de betekeninge der kometen (1683). Kometen zijn volgens hem geen voorboden van goed of kwaad, maar hemellichamen die de Schepper aan 'vaste, bestendige wetten' heeft onderworpen, zoals Van der Aa het samenvat (blz. 281). Hij keek zelf, met zijn kinderen:

Mijne kinderkens / niet geen vooroordeel ingenomen zijnde / verheugden sigh over het aanschouwen van de Staarster / en die konden nauwelikx gerust te slapen gaan sonder die eerst te sien. Voor my ik beschouwd deselve met vermaak en verwondering / tot heerlikheid des Scheppers; gelijk David Psal. 8.

Mijn kinderen, die geen vooroordeel hadden, waren blij de staartster te zien en konden haast niet gerust gaan slapen zonder hem eerst te hebben gezien. Zelf bekeek ik hem met plezier en verwondering, tot eer van de Schepper, zoals David in Psalm 8.

Balthasar Bekker, Ondersoek van de betekeninge der kometen, 2e druk (Amsterdam 1692), blz. 19

Twisck en Bekker keken allebei als gelovige, en allebei met hun gezin. Voor Twisck was de komeet een roede, een oproep tot boete. Voor Bekker was hij een reden om de Schepper te loven. Bekker werd erom aangevallen, onder anderen door Jacobus Koelman, die Bekkers zin ingekort aanhaalde: zonder de kinderen die niet wilden gaan slapen en zonder 'verwondering, tot heerlikheid des Scheppers' en Psalm 8 (De Gids, 1866, blz. 37–38).

Vergroot

Sleep om te bewegen, knijp of scroll om te zoomen.

Prent en tekstblad over de komeet van 1680–1681: bovenaan een prentje dat later is gemaakt (waarschijnlijk uit Kok, Amsteldamsche jaarboeken, 1781), daaronder een Latijns gedicht met een Nederlandse vertaling onder de kop ‘Dat is’. anoniem, prent waarschijnlijk 1781; tekstblad onbekend · Rijksmuseum, Amsterdam · bron · publiek domein

1744: door de telescoop

De komeet van 1744 werd in Leiden door een telescoop bekeken. De prent van Johannes de Groot (II) toont hem boven een boerderij, met bovenaan de komeet zoals die op 16 februari 1744 in het observatorium in Leiden werd gezien 'met de telescoop van Newton', zoals het Rijksmuseum het beschrijft.

Mezzotint bij nacht: een komeet met een gebogen staart boven een boerderij aan het water; op de voorgrond wijzen twee mannen naar de hemel. Linksboven een kleinere komeet, bovenaan in een strook de komeet zoals door de telescoop gezien. Onderaan 'Effigies cometarum qum apparuerunt annis 1742 & 1744'.
De kometen van 1742 en 1744 boven een boerderij bij nacht, met bovenaan de komeet zoals die op 16 februari 1744 in Leiden door de telescoop werd gezien. Mezzotint van Johannes de Groot (II), proefdruk. Johannes de Groot (II), 1744 · Rijksmuseum, Amsterdam · bron · publiek domein

De dichteres Petronella Johanna de Timmerman schreef een gedicht op deze komeet. Ze 'spreekt in dit gedicht haar vertrouwen uit in rekenkundige activiteiten die verricht kunnen worden om plaats en kring van de komeet te beschrijven en wijst alle bijgeloof omtrent dergelijke hemellichamen af' (Met en zonder lauwerkrans, blz. 585). Haar neef prees haar omdat ze 'dus al 't land voor starrewichlarij' had behoed (blz. 585).

Hoe we rekenen

De banen komen uit de catalogus van Marsden en Williams (Smithsonian Astrophysical Observatory), via de Small-Body Database van JPL: paraboolbanen met afgeronde getallen. Zon en Aarde komen uit de efemeride DE441 van JPL. Voor kometen van vier eeuwen geleden zijn de banen onzeker; posities kunnen een paar graden afwijken. Datums zijn in de nieuwe, Gregoriaanse stijl, tenzij er 'oude stijl' staat.

Bronnen

  • Theodorus Velius, Chronyk van Hoorn, uitgave met aantekeningen van Sebastiaan Centen (Hoorn 1740), blz. 569 (Bayerische Staatsbibliothek). digitale-sammlungen.de
  • Nicolaus Mulerius, Hemelsche Trompet Morgenwecker, ofte Comeet met een Langebaert (Groningen 1618), Cap. IV, blz. 10–13 (DBNL). dbnl.org
  • Pieter Jansz. Twisck, Comeet-Boecxken (Hoorn 1624), blz. 99, 110–111 en 125–126; exemplaar van de Universiteit van Amsterdam (Allard Pierson).
  • Archie Penner, Pieter Jansz. Twisck (proefschrift, University of Iowa, 1971): het versje en Chroniick II blz. 1771 en 1773 (niet zelf gezien). iro.uiowa.edu
  • Willebrord Snellius, Descriptio cometae (Leiden 1619), blz. 5–7 en 14 (Bayerische Staatsbibliothek). digitale-sammlungen.de
  • Balthasar Bekker, Ondersoek van de betekeninge der kometen, 2e druk (Amsterdam 1692), blz. 17 en 19.
  • P.E.L. Verkuyl, 'Een dichterlijk pamflet naar aanleiding van de komeet van 1664', Tijdschrift voor Nederlandse Taal- en Letterkunde 112 (1996), blz. 31–40 (DBNL). dbnl.org
  • Marijke Meijer Drees, 'Godt doet groote dingen, ende wij en begrijpense niet', Nederlandse Letterkunde 9 (2004), blz. 237–242 (DBNL). dbnl.org
  • Leo Noordegraaf en Gerrit Valk, De gave Gods. De pest in Holland vanaf de late middeleeuwen (1990), blz. 107–108 (DBNL). dbnl.org
  • M. Spies, bespreking van Aenmerckinghe op de tegenwoordige steert-sterre, De Zeventiende Eeuw 2 (1986), blz. 124 (DBNL). dbnl.org
  • J.A. Alberdingk Thijm, Gedichten uit de verschillende tijdperken der Noord- en Zuid-Nederlandsche literatuur, deel 2 (1852), blz. 123–124 (DBNL). dbnl.org
  • A.J. van der Aa, Biographisch woordenboek der Nederlanden, deel 2 (1854), blz. 281 (DBNL). dbnl.org
  • De Gids 30 (1866), blz. 37–38 (DBNL). dbnl.org
  • Met en zonder lauwerkrans. Schrijvende vrouwen uit de vroegmoderne tijd 1550–1850, blz. 585–586 (DBNL). dbnl.org
  • JPL Small-Body Database (banen C/1618 W1 en C/1664 W1, catalogus van Marsden en Williams) en de efemeride DE441. ssd.jpl.nasa.gov

Vond je dit nuttig? Trakteer me op een koffie ☕