Andere hemels
Chinese sterrenkunde
In de Chinese sterrenkunde is de hemel verdeeld in de 二十八宿 (èrshíbā xiù), de 28 xiu of “maanhuizen”, en de 三垣 (sān yuán), de Drie Omheiningen. Deze pagina laat dat stelsel zien en rekent uit wat uit te rekenen valt, met dezelfde motor als de rest van de site: de 24 zonnetermijnen van 2026, op de minuut.
De 28 xiu
De xiu (宿, xiù) zijn 28 groepen sterren dicht bij de ecliptica en de hemelequator. Elk xiu hangt aan één ster, zijn bepalende ster (距星, jùxīng). In onze berekening loopt een xiu van zijn bepalende ster tot de bepalende ster van het volgende xiu, gemeten in rechte klimming; dat is een keuze om te kunnen rekenen, geen bewering over waar de oude sterrenkundigen de grenzen legden. De Maan doorloopt alle 28 in één siderische maand, ongeveer 27,3 dagen.
De lijsten van bepalende sterren verschillen bij vier xiu: Xīn, Kuí, Zī en Shēn. Wij volgen de lijst in de Chinese Wikipedia, de tabel “二十八宿及其距星” in de Chinese Wikipedia, die σ Scorpii geeft voor Xīn, ζ Andromedae voor Kuí, φ¹ Orionis voor Zī en δ Orionis voor Shēn. De tabel in de Engelse Wikipedia, die Sun Xiaochun (1997) en het International Dunhuang Project aanhaalt, geeft α Scorpii, η Andromedae, λ Orionis en ζ Orionis. Bij de Maan kan dit bepalen in welk xiu ze staat; onze rekenhulpen zeggen het erbij als dat zo is. We hebben geen van beide lijsten nagelopen tegen Sun en Kistemaker, The Chinese Sky during the Han (1997).
In de Chinese lijst volgt Zī zo dicht op Shēn in rechte klimming dat het in onze berekening geen breedte heeft en de Maan daar tot Shēn wordt gerekend. De volgorde van deze twee xiu is zelf een bekende kwestie: de Chinese Wikipedia beschrijft een geschil in de Qing-tijd, waarna in 1752 de traditionele volgorde werd hersteld.
De vier symbolen
De 28 xiu zijn per zeven ondergebracht bij de Vier Symbolen (四象, sì xiàng), elk met een windrichting en een seizoen: de Azuurblauwe Draak in het oosten (lente), de Vermiljoenrode Vogel in het zuiden (zomer), de Witte Tijger in het westen (herfst) en de Zwarte Schildpad in het noorden (winter). De Chinese Wikipedia schrijft voor de draak ook 青龍.
Azuurblauwe Draak (蒼龍, Cānglóng): oost, lente
| Xiu | Pinyin | Engels |
|---|---|---|
| 角 | Jiǎo | Horn |
| 亢 | Kàng | Neck |
| 氐 | Dī | Root |
| 房 | Fáng | Room |
| 心 | Xīn | Heart |
| 尾 | Wěi | Tail |
| 箕 | Jī | Winnowing-basket |
Vermiljoenrode Vogel (朱雀, Zhūquè): zuid, zomer
| Xiu | Pinyin | Engels |
|---|---|---|
| 井 | Jǐng | Well |
| 鬼 | Guǐ | Ghosts |
| 柳 | Liǔ | Willow |
| 星 | Xīng | Star |
| 張 / 张 | Zhāng | Extended net |
| 翼 | Yì | Wings |
| 軫 / 轸 | Zhěn | Chariot |
Witte Tijger (白虎, Báihǔ): west, herfst
| Xiu | Pinyin | Engels |
|---|---|---|
| 奎 | Kuí | Legs |
| 婁 / 娄 | Lóu | Bond |
| 胃 | Wèi | Stomach |
| 昴 | Mǎo | Hairy head |
| 畢 / 毕 | Bì | Net |
| 觜 | Zī | Turtle beak |
| 參 / 参 | Shēn | Three stars |
Zwarte Schildpad (玄武, Xuánwǔ): noord, winter
| Xiu | Pinyin | Engels |
|---|---|---|
| 斗 | Dǒu | Dipper |
| 牛 | Niú | Ox |
| 女 | Nǚ | Girl |
| 虛 / 虚 | Xū | Emptiness |
| 危 | Wēi | Rooftop |
| 室 | Shì | Encampment |
| 壁 | Bì | Wall |
Traditionele tekens; waar de vereenvoudigde vorm afwijkt, staat die achter een schuine streep.
De vier paleizen en hun dieren zijn oud. De Huainanzi (hoofdstuk “Tianwen xun”) koppelt al de vier windrichtingen aan een draak (Cānglóng), een vogel (Zhūniǎo), een tijger (Báihǔ) en een schildpad (Xuánwǔ), en de Shiji (hoofdstuk “Tianguan shu”) kent de vier paleizen van de hemel. De indeling van de 28 xiu onder die vier staat, na de drie omheiningen, in de Butian ge, een sterrenkundig gedicht dat aan Wang Ximing wordt toegeschreven.
De Drie Omheiningen
Naast de 28 xiu heeft de hemel drie omheiningen (三垣, sān yuán): Tàiwēi (太微垣), Zǐwēi (紫微垣) en Tiānshì (天市垣). Samen met de 28 xiu heten ze 三垣二十八宿. De omheiningen tekenen we nog niet.
De namen zijn oud. De Shiji (“Tianguan shu”) heeft al het Purperen Paleis (Zǐgōng), de Tàiwēi en de Tiānshì, en de Huainanzi (“Tianwen xun”) het Purperen Paleis en de Tàiwēi. De Butian ge zet de drie omheiningen en daarna de 28 xiu in vier groepen uiteen. De datering daarvan is omstreden (zie hieronder).
Needham beschrijft Zǐwēi, de “Purple forbidden enclosure”, als het noordelijke circumpolaire gebied, een zone met een straal van ongeveer 15° rond de pool, en Tàiwēi als de “omheining” van sterren in de Maagd, Coma Berenices en de Leeuw.
De 24 zonnetermijnen van 2026
Een zonnetermijn (節氣, jiéqì) is het moment waarop de Zon een veelvoud van 15° ecliptische lengte passeert. We berekenen de 24 van 2026 met Astronomy Engine, op de minuut, in Beijing-tijd (UTC+8), de tijd die de Chinese kalender gebruikt; waar jij woont kan de datum een dag verschillen.
| Zonnetermijn | Zon op | Datum en tijd in Beijing |
|---|---|---|
| 小寒 · Xiǎohán | 285° | 5 januari om 16:23 |
| 大寒 · Dàhán | 300° | 20 januari om 09:44 |
| 立春 · Lìchūn | 315° | 4 februari om 04:01 |
| 雨水 · Yǔshuǐ | 330° | 18 februari om 23:51 ‡ |
| 驚蟄 / 惊蛰 · Jīngzhé | 345° | 5 maart om 21:58 |
| 春分 · Chūnfēn | 0° | 20 maart om 22:45 |
| 清明 · Qīngmíng | 15° | 5 april om 02:39 |
| 穀雨 / 谷雨 · Gǔyǔ | 30° | 20 april om 09:39 |
| 立夏 · Lìxià | 45° | 5 mei om 19:49 |
| 小滿 / 小满 · Xiǎomǎn | 60° | 21 mei om 08:37 |
| 芒種 / 芒种 · Mángzhòng | 75° | 5 juni om 23:48 ‡ |
| 夏至 · Xiàzhì | 90° | 21 juni om 16:25 |
| 小暑 · Xiǎoshǔ | 105° | 7 juli om 09:57 |
| 大暑 · Dàshǔ | 120° | 23 juli om 03:13 |
| 立秋 · Lìqiū | 135° | 7 augustus om 19:42 |
| 處暑 / 处暑 · Chùshǔ | 150° | 23 augustus om 10:18 |
| 白露 · Báilù | 165° | 7 september om 22:41 |
| 秋分 · Qiūfēn | 180° | 23 september om 08:05 |
| 寒露 · Hánlù | 195° | 8 oktober om 14:29 |
| 霜降 · Shuāngjiàng | 210° | 23 oktober om 17:38 |
| 立冬 · Lìdōng | 225° | 7 november om 17:52 |
| 小雪 · Xiǎoxuě | 240° | 22 november om 15:23 |
| 大雪 · Dàxuě | 255° | 7 december om 10:52 |
| 冬至 · Dōngzhì | 270° | 22 december om 04:50 |
‡ Het moment ligt binnen 15 minuten van middernacht in Beijing; met een andere tijdsafspraak valt de termijn op de volgende of de vorige dag.
Vier momenten uit de geschiedenis
Vier momenten uit de geschiedenis van de Chinese sterrenkunde, verteld met alleen wat we in de bronnen zelf konden nagaan. Waar de bronnen elkaar tegenspreken, zeggen we dat; wat we niet konden nagaan staat onder “Wat we niet weten”.
De sterrenatlas van Dunhuang
In 1907 vond de archeoloog Aurel Stein in Dunhuang, een stad aan de Zijderoute, een papieren rol die nu als Or.8210/S.3326 in de British Library ligt. Ze begint met een tekst met voortekenen uit wolken en de nachthemel (uranomantie) en bevat daarna een sterrenatlas: twaalf kaarten van de hemel en één kaart van het gebied rond de pool. In hun studie van 2009 tellen Jean-Marc Bonnet-Bidaud, Françoise Praderie en Susan Whitfield 1.339 sterren in 257 asterismen, getekend als gekleurde stippen. De kaarten tonen de 28 xiu en de drie omheiningen: Zǐwēi, Tàiwēi en Tiānshì.
De rol heeft geen datum. Needham stelde ongeveer het jaar 940 voor; Ma Shichang (1983) kwam, op grond van de kleding van een figuur op de rol en van taboetekens in de tekst, uit op ongeveer 705 tot 710. Bonnet-Bidaud en zijn collega’s passen precessie toe op de bepalende sterren van de xiu en op de plaats van de pool en vinden de jaren 649 tot 684, in het begin van de Tang-tijd, het meest waarschijnlijk. Een mogelijke maker van het origineel is de sterrenkundige Li Chunfeng (602–670), maar er is geen bewijs dat hij ooit in Dunhuang kwam; de atlas kan op het Keizerlijk Observatorium zijn gemaakt en daarheen zijn gebracht.
De auteurs noemen haar “de oudste volledige bewaard gebleven sterrenatlas die van enige beschaving bekend is” en “de vroegst bekende beeldende weergave van vrijwel alle Chinese sterrenbeelden”. Hun reden is dat andere oude voorwerpen sterrenbeeldfiguren zonder afzonderlijke sterren tonen, en dat van de Europese werken alleen de Farnese-globe ouder is, een Romeinse kopie van een Grieks origineel. Wij geven dat weer als hun bewering, niet als de onze.
We tonen geen afbeelding van de rol: de gebruiksvoorwaarden van het International Dunhuang Project en de British Library, die de beelden bewaren, konden we niet nagaan.
De gastster van 1054
De Chinese geschiedschrijving van de Song-dynastie (Song shi) noteert in haar sterrenkundige verhandeling: 至和元年五月己丑，出天關東南，可數寸，歲餘稍沒。 In de vertaling van Duyvendak (1942): “In the 1st year of the period Chih-ho [1054], the 5th moon, the day chi-ch’ou [July 4] [a guest-star] appeared approximately several inches south-east of T’ien-kuan [ζ Tauri]. After more than a year it gradually became invisible.” In het Chinees heet zo’n ster 客星 (kèxīng); de datums tussen vierkante haken zijn Duyvendaks omrekeningen.
Een tweede bericht, van de hofsterrenkundigen en door Duyvendak aangehaald uit de Song huiyao, zegt over de ster: “visible by day, like Venus; pointed rays shot out from it on all sides; the color was reddish-white. Altogether it was visible for 23 days”. Uit de annalen leidt Duyvendak af dat de ster zichtbaar was van 4 juli 1054 tot 17 april 1056. We hebben deze datums zelf niet omgerekend.
In 1942 concludeerden N. U. Mayall en J. H. Oort dat “the Crab Nebula may be identified with the 1054 supernova, which also probably was one of the brightest supernovae on record”. Ze noemen zelf twee moeilijkheden. De Krabnevel staat ongeveer 1¼° ten noordwesten van ζ Tauri, terwijl het bericht zegt: ten zuidoosten van Tianguan; maar dat asterisme laat zich niet nauwkeuriger vastleggen dan “near ζ Tauri”. En een bericht uit Peking over een gastster bij de Pleiaden, zeven tot acht maanden later en zo’n 30° verderop, zien ze liever niet als onafhankelijke bevestiging.
Su Song en zijn klokkentoren
Su Song (蘇頌 / 苏颂, Sū Sòng) was een ambtenaar van de Song-dynastie. Zijn biografie in de Song shi noemt hem een man uit Nan’an in Quanzhou, bijnaam Zirong, en zegt dat hij op zijn tweeëntachtigste stierf, in het eerste jaar van Jianzhong Jingguo, dat is 1101. Ze vertelt ook hoe hij de leiding kreeg over het maken van een nieuwe armillairsfeer: een toren van drie verdiepingen met bovenop een armillairsfeer, in het midden een hemelglobe en onderaan de tijdsaankondigers, alles verbonden door één mechanisme dat door water werd gedraaid, zonder mensenkracht (為臺三層，上設渾儀，中設渾象，下設司辰，貫以一機，激水轉輪，不假人力; onze vertaling).
Zijn verhandeling over de toren, de 新儀象法要 / 新仪象法要 (Xīn yíxiàng fǎyào), is bewaard gebleven; in 1937 verscheen in Shanghai een uitgave bij de Commercial Press. De standaardstudie in het Engels is Joseph Needham, Wang Ling en Derek de Solla Price, Heavenly Clockwork (Cambridge University Press, 1960; tweede druk 1986, met een supplement van John H. Combridge over een moderne reconstructie). De titelpagina die daar is afgedrukt luidt “written by Su Sung in A D 1090”.
De eerste reconstructie was een model van de archeoloog Wang Zhenduo uit 1958, volgens de Chinese Wikipedia; het wordt bewaard in het Museum van de Chinese Geschiedenis. Over het lot van de toren zelf vonden we alleen het verhaal van de Chinese Wikipedia (zie hieronder); Heavenly Clockwork heeft een hoofdstuk “The fate of Su Sung’s clock in the north among the Chin Tartars”.
De jezuïeten op het observatorium van Beijing
In China was de kalender een zaak van de staat. Het Bureau voor Wiskunde (Board of Mathematics) moest, zoals de Catholic Encyclopedia (1913) het beschrijft, vooraf aankondigen: de nieuwe en volle manen, de bewegingen van de Zon met de data waarop ze elk van de achtentwintig sterrenbeelden van de Chinese dierenriem binnengaat, de zonnewendes en de dag-en-nachtgelijken, de plaatsen van de planeten en de verduisteringen. In 1630 werd de jezuïet Johann Adam Schall von Bell (volgens de Catholic Encyclopedia in 1591 in Keulen geboren, volgens Wikisource in 1592; overleden in Beijing in 1666) naar Beijing geroepen om aan de kalenderhervorming te werken. Later benoemde de Shunzhi-keizer hem tot president van het Bureau.
Ferdinand Verbiest werd in 1623 geboren in Pittem bij Kortrijk en overleed in 1688 in Beijing. In 1660 werd hij naar Beijing geroepen om Schall te helpen en uiteindelijk te vervangen. In de vervolging van 1664 werd hij gevangengezet, en in 1668 liet de keizer een openbare proef houden tussen hem en een mandarijn: de lengte van de schaduw van een gnomon op het middaguur, de plaatsen van de Zon en de planeten en een maansverduistering. Daarna werd Verbiest aan het hoofd van het Bureau gezet. Tussen 1669 en 1674 liet hij zes Europese instrumenten voor het observatorium maken, die de Catholic Encyclopedia opsomt als een kwadrant, een azimutkompas, een sextant, een hemelglobe en twee armillairsferen. Volgens een Chinees tijdschriftartikel van Zhang Baichun (1999) raadpleegde hij Tycho Brahes Astronomiae instauratae mechanica (1598) en putte hij uit de traditionele Chinese beeldende kunst; in 1674 publiceerde hij de Xinzhi lingtai yixiang zhi in 16 delen over het ontwerp, het maken en het gebruik van de instrumenten. Het Beijing Ancient Observatory toont zijn instrumenten nog steeds op het platform.
Verbiests geboorte in Vlaanderen is een biografische schakel met de Lage Landen. We vonden geen bron die Cellarius’ Harmonia Macrocosmica (Amsterdam, 1660) in verband brengt met Chinese sterrenkunde of met Chinese waarnemingen, en we beweren zo’n verband dus niet.
Wat we niet weten
- Welke tekst de Drie Omheiningen als eerste als één stelsel uiteenzette. De Butian ge doet dat, maar geen bron die we hebben zegt dat ze de eerste was.
- Wanneer de Butian ge is geschreven. Chinese Wikisource rekent de schrijver, Wang Ximing, tot de Tang-tijd; Needham plaatst hem aan het eind van de zesde eeuw, in de Sui-tijd.
- Een vaste Engelse naam voor Tàiwēi en Tiānshì. Needham beschrijft Tàiwēi, maar we vonden voor geen van beide namen een gecontroleerde Engelse weergave, dus we gebruiken pinyin.
- Of de twee lijsten van bepalende sterren ook buiten de vier hierboven genoemde xiu overeenkomen. We hebben geen van beide lijsten vergeleken met Sun en Kistemaker (1997) of met Needhams Tabel 24.
- Of de rol van Dunhuang hier getoond mag worden: de pagina van het International Dunhuang Project met de gebruiksvoorwaarden konden we niet openen.
- Hoe de Chinese datums van de berichten over 1054 naar onze kalender worden omgerekend. We geven Duyvendaks omrekeningen en hebben er zelf geen gemaakt.
- Wat Collins, Claspy en Martin (1999) in hun artikel over de berichten over 1054 inbrachten tegen de gangbare lezing daarvan. We konden hun artikel niet lezen.
- Uit welk jaar de toren en de verhandeling dateren. De titelpagina in Heavenly Clockwork zegt 1090; de Chinese Wikipedia zegt dat de toren van 1088 tot 1092 is gebouwd.
- Wat er met de toren is gebeurd. De Chinese Wikipedia zegt dat Jin-troepen hem bij de ramp van 1127 naar Yanjing (Beijing) brachten en hem daar in 1214 achterlieten; we hebben het hoofdstuk in Heavenly Clockwork dat dit behandelt niet gelezen en weten niet of dat verhaal de standaardversie is.
- De precieze Engelse namen van Verbiests zes instrumenten. De Catholic Encyclopedia, een Chinees tijdschriftartikel en het observatorium in Beijing gebruiken elk een andere lijst.
Verwant
Wat deze pagina niet behandelt
Deze pagina gaat over het stelsel en wat we kunnen berekenen, met vier momenten uit de geschiedenis ervan. De rest van die geschiedenis volgt zodra elke bewering een bron heeft. De betekenissen die astrologen aan de xiu geven horen bij Astrologie en geven we hier niet.
Bronnen
- Chinese Wikipedia, “二十八宿” (versie 95216397): de 28 xiu, de bepalende sterren en de Vier Symbolen. Gelezen op 1 november 2026.
- Chinese Wikipedia, “三垣” (versie 76484938): de Drie Omheiningen. Gelezen op 1 november 2026.
- Engelse Wikipedia, “Twenty-Eight Mansions” (versie van 1 oktober 2026): de Engelse namen, de seizoenen en de tweede lijst van bepalende sterren, die Sun Xiaochun (1997), in Helaine Selin (red.), Encyclopaedia of the History of Science, Technology, and Medicine in Non-Western Cultures, p. 517, en het International Dunhuang Project aanhaalt. Gelezen op 1 november 2026. Wij schrijven Dipper en Ghosts waar die pagina (Southern) Dipper en Ghost schrijft.
- Astronomy Engine: de Zon en de Maan, de zonnetermijnen op de minuut en de plaats van de bepalende sterren.
- Huainanzi, “Tianwen xun” (juan 3), Chinese Wikisource: de vier windrichtingen met draak, vogel, tijger en schildpad; het Purperen Paleis en de Tàiwēi. Gelezen op 1 november 2026.
- Sima Qian, Shiji, “Tianguan shu” (juan 27), Chinese Wikisource: de vier paleizen van de hemel; het Purperen Paleis, de Tàiwēi en de Tiānshì. Gelezen op 1 november 2026.
- Wang Ximing, Butian ge (Chinese Wikisource, uitgave van Wang Ximing, daar bij de Tang-tijd ingedeeld): de drie omheiningen en de 28 xiu onder de vier dieren. Gelezen op 1 november 2026.
- Joseph Needham, Science and Civilisation in China, deel 3 (Cambridge University Press, 1959): de vier paleizen (p. 242), Wang Hsi-Ming en de Butian ge, aan het eind van de zesde eeuw in de Sui-tijd geplaatst (p. 201), de “Purple forbidden enclosure” en de Tàiwēi-omheining. Gelezen in de volledige tekst op het Internet Archive, 1 november 2026.
- Jean-Marc Bonnet-Bidaud, Françoise Praderie en Susan Whitfield, “The Dunhuang Chinese Sky: A Comprehensive Study of the Oldest Known Star Atlas”, Journal of Astronomical History and Heritage 12(1), 2009, p. 39–59: de rol, de inhoud, de datering en de bewering dat het de oudste atlas is. Gelezen in de volledige tekst van het Astrophysics Data System, 1 november 2026.
- J. J. L. Duyvendak, “Further Data Bearing on the Identification of the Crab Nebula with the Supernova of 1054 A.D., Part I: The Ancient Oriental Chronicles”, Publications of the Astronomical Society of the Pacific 54, 1942, p. 91–94: de Chinese berichten en hun vertaling. Gelezen in de paginabeelden van het Astrophysics Data System, 1 november 2026.
- N. U. Mayall en J. H. Oort, “Further Data Bearing on the Identification of the Crab Nebula with the Supernova of 1054 A.D., Part II: The Astronomical Aspects”, Publications of the Astronomical Society of the Pacific 54, 1942, p. 95–104: de identificatie met de Krabnevel en de bezwaren daartegen. Gelezen in de paginabeelden van het Astrophysics Data System, 1 november 2026.
- Song shi (Geschiedenis van de Song), juan 56 (verhandeling over sterrenkunde, de gastster van 1054) en juan 340 (biografie van Su Song), Chinese Wikisource. Gelezen op 1 november 2026.
- Joseph Needham, Wang Ling en Derek J. de Solla Price, Heavenly Clockwork: The Great Astronomical Clocks of Medieval China (Cambridge University Press, 1960; tweede druk 1986): de titelpagina, de inhoudsopgave en de beschrijving van het supplement, zoals getoond in het Google Books-record; de uitgave van 1937 van de Xin yixiang fayao in het record van de Ricci Institute Library. Het boek zelf hebben we niet gelezen.
- Chinese Wikipedia, “水運儀象台” (het model van Wang Zhenduo, 1958, en het verhaal over het lot van de toren). Gelezen op 1 november 2026.
- Catholic Encyclopedia (1913), “Johann Adam Schall von Bell” en “Ferdinand Verbiest”, Engelse Wikisource; de auteurspagina van Schall op Wikisource geeft 1592–1666. Gelezen op 1 november 2026.
- Zhang Baichun, “The Europeanization of the astronomical instruments of the Beijing observatory in the early Qing”, Zhongguo keji shi zazhi, 1999, nr. 3; samenvatting in het Chinees en Engels op het CNKI-portaal. Gelezen op 1 november 2026.
- Visit Beijing (officieel), “Go to Beijing Ancient Observatory to touch sky-watching tools”: Verbiests instrumenten en het platform van het observatorium. Gelezen op 1 november 2026.
- Engelse Wikipedia, “Harmonia Macrocosmica”: titel, auteur, uitgever en jaar (Andreas Cellarius, Johannes Janssonius, Amsterdam, 1660). Gelezen op 1 november 2026.