Quadrans Muralis: het verdwenen sterrenbeeld van de Quadrantiden
In het noorden van Boötes, bij het uiteinde van de steel van de Grote Beer, lag ooit een muurkwadrant: een meetinstrument. Het sterrenbeeld verdween, maar de meteorenzwerm die elk jaar in januari uit dit gebied lijkt te komen draagt nog steeds zijn naam: de Quadrantiden.
De Muurkwadrant linksboven, boven de opgeheven arm van Boötes, op kaart 10 van Urania's Mirror (Sidney Hall, Londen, 1825). Onderaan de kaart staat de naam Quadrans Muralis.
Plaat: Sidney Hall, Urania's Mirror (1825), kaart 10, Library of Congress (cph.3g10076), publiek domein; uitsnede door ons. Bestand op Wikimedia Commons. Digitaal hersteld door: Adam Cuerden.
Een instrument aan de hemel
Joseph Jérôme de Lalande (1732–1807), directeur van de sterrenwacht van de École Militaire in Parijs, bedacht het sterrenbeeld in 1795. Het herinnerde aan de aan de muur bevestigde kwadrant waarmee hij en zijn neef Michel Lefrançois de Lalande sterposities maten ('muralis' is Latijn voor 'van de muur').
Veertig jaar eerder had Lacaille de zuidelijke hemel gevuld met sterrenbeelden voor wetenschappelijke instrumenten. Lalande volgde dat voorbeeld door een kwadrant in de noordelijke hemel te zetten.
Van Le Mural tot Quadrans Muralis
Het sterrenbeeld verscheen in 1795 onder de Franse naam Le Mural op plaat 2 van de herziene Atlas Céleste van Jean-Baptiste Fortin, bewerkt door Lalande en Pierre Méchain. In 1796 noemde Lalande in de Connaissance des Temps tien sterren van de vijfde tot zevende grootte als leden.
Johann Bode gaf het in 1801 in zijn Uranographia de Latijnse naam Quadrans Muralis. Hij maakte het iets kleiner dan Lalandes origineel, om overlap met oudere buren te vermijden.
Waar lag de Muurkwadrant?
In wat nu het noordelijke deel van Boötes is, vlak boven de uitgestrekte arm van de Ossenhoeder (Boötes), met het lijf van Draco (de Draak) verder naar het noorden. Dat is ook op de plaat te zien: de kwadrant hangt linksboven, onder de naam Draco.
De Quadrantiden
De Quadrantiden zijn een meteorenzwerm die elk jaar rond de jaarwisseling een hoogtepunt heeft. Volgens onze hemelkalender ligt het punt waar de meteoren vandaan lijken te komen (de radiant) bij rechte klimming 230° en declinatie +49,5°, in het gebied van dit verdwenen sterrenbeeld. Typisch zijn er in het maximum zo'n 120 meteoren per uur (ZHR) te zien.
Toen de zwerm in de jaren 1830 werd herkend en een naam kreeg, was Quadrans Muralis nog bekend genoeg om de zwerm ernaar te noemen. Het sterrenbeeld zelf was aan het eind van de negentiende eeuw verdwenen: de IAU nam het in 1922 niet op in de lijst van 88.
Wat blijft
In 2025 gaf de IAU de naam Quadrans aan de ster 44 Boötis, de helderste ster van Lalandes sterrenbeeld (veranderlijk tussen magnitude 4,7 en 4,9). In Bodes kleinere versie was de helderste ster CL Draconis in het noordelijke deel, van magnitude 5,0.
Verwant
Bronnen
- Ian Ridpath, Star Tales, hoofdstuk 4 ('Obsolete constellations'), met een pagina per sterrenbeeld; daar staan ook de verwijzingen naar de oorspronkelijke atlassen. ianridpath.com/startales/quadrans.html
- IAU Working Group on Star Names, via de overzichtslijst op exopla.net (stand 22 september 2026), voor de sterrennamen. exopla.net