CellariusHoroscope
NLNederlands

Astronomie

De goden van de planeten

Lang vóór de telescoop zagen mensen zeven lichten tussen de sterren bewegen: de Zon, de Maan, Mercurius, Venus, Mars, Jupiter en Saturnus. Veel culturen verbonden elk ervan met een god, of gaven het een naam met een betekenis. Deze pagina vergelijkt zes van die tradities, met de namen in eigen schrift en met een duidelijke grens tussen wat de bronnen zeggen en wat onderzoekers afleiden.

Eén planeet, veel goden

De tabel toont welke god of naam elke cultuur met elke planeet verbond. Klik op een cultuur om te lezen waarom die koppeling bestond en hoe zeker ze is.

PlaneetMesopotamiëGriekenlandRomeIndiaChinaDe Arabische wereld
ZonUtu / ŠamašἭλιοςHeliosSolSūryaTàiyángal-Shams
MaanNanna / SînΣελήνηSeleneLunaCandraTàiyīnal-Qamar
MercuriusNabûἙρμῆςHermes · StilbonMercuriusBudhaChénxīngʿUṭārid
VenusInana / IštarἈφροδίτηAphrodite · Phosphoros, HesperosVenusŚukraTàibáial-Zuhara
MarsNergal†ἌρηςAres · PyroeisMarsMaṅgalaYínghuòal-Mirrīkh
JupiterMardukΖεύςZeus · PhaethonIuppiterBṛhaspatiSuìxīngal-Mushtarī
SaturnusNinurta†ΚρόνοςKronos · PhainonSaturnusŚaniZhènxīngZuḥal

In China waren de planeten eerst geen goden maar sterren met een naam: de vijf planeten hoorden bij de vijf fasen (hout, vuur, aarde, metaal, water). De Zon en de Maan hoorden niet bij de klassieke vijf.

† Zo staat het in de vakliteratuur (het sterrenkundige handboek MUL.APIN, in de uitgave van Hunger en Pingree), maar niet in een bron die we zelf konden lezen.

Mesopotamië

In Mesopotamië waren de goden aanwezig aan de hemel. In het eerste millennium v.Chr. verbonden Babylonische geleerden de Zon met Utu (Akkadisch Šamaš), de Maan met Nanna (Suen of Sîn), Venus met Inana (Ištar), Mercurius met Nabû, de god van het schrift en zoon van Marduk, en Jupiter met Marduk, de beschermgod van Babylon.

Elke god had een symbool dat op grensstenen en zegels terugkomt: de achtpuntige ster van Ištar, de maansikkel van Sîn, de zonneschijf van Šamaš, de spade van Marduk en de schrijfstift van Nabû. Op de grenssteen van koning Meli-Šipak in het Louvre staan de ster van Ištar, de zon van Šamaš en de sikkel van Sîn naast elkaar boven de koning en zijn dochter.

Voor Mars en Saturnus noemen de handboeken Nergal, god van oorlog, pest en de onderwereld, en Ninurta, een krijgs- en landbouwgod. Hun bron voor deze planeetnamen is het Babylonische sterrenkundige handboek MUL.APIN.

  • Zon Utu / Šamaš
  • Maan Nanna / Sîn
  • Mercurius Nabû
  • Venus Inana / Ištar
  • Mars Nergal†
  • Jupiter Marduk
  • Saturnus Ninurta†

Onzeker: MUL.APIN konden we niet zelf lezen; de koppeling van Nergal met Mars en van Ninurta met Saturnus staat hier dus op gezag van de handboeken.

Een donkere grenssteen. Bovenaan een achtpuntige ster, een maansikkel en een zonneschijf; daaronder een zittende godin, een koning en een kleinere figuur, zijn dochter.
Grenssteen (kudurru) van de Kassitische koning Meli-Šipak, 12e eeuw v.Chr.: bovenaan de ster van Ištar, de maansikkel van Sîn en de zon van Šamaš. Foto Jastrow, 2005 · Musée du Louvre, Sb 23 · bron · publiek domein

Griekenland

De oudste Griekse namen voor een planeet zijn geen godennamen. Homerus noemt de morgenster Heosphoros, de brenger van de dageraad, en de avondster Hesperos (Ilias 22.318 en 23.226). Dat het om dezelfde planeet gaat, Venus, werd pas later ingezien.

De godennamen verschijnen in de Epinomis, een dialoog van rond 350 v.Chr. die aan Plato of zijn kring wordt toegeschreven. Die spreekt van de ster van Hermes, van Aphrodite, van Ares, van Zeus en van Kronos: Ares is de roodste van allemaal, Kronos de traagste. De schrijver voegt eraan toe dat de naam Aphrodite past bij een "Syrische wetgever", een aanwijzing dat deze namen uit het oosten kwamen.

Later, in het geschrift Over de kosmos dat aan Aristoteles wordt toegeschreven, heeft elke planeet ook een beschrijvende naam: Stilbon (de glinsterende) voor Mercurius, Pyroeis (de vurige) voor Mars, Phaethon (de stralende) voor Jupiter en Phainon (de heldere) voor Saturnus. Helios en Selene, de Zon en de Maan, waren zelf goden: in de Homerische hymne aan Helios is hij de zoon van Hyperion en de broer van Eos en Selene.

  • Zon ἭλιοςHelios
  • Maan ΣελήνηSelene
  • Mercurius ἙρμῆςHermes · Stilbon
  • Venus ἈφροδίτηAphrodite · Phosphoros, Hesperos
  • Mars ἌρηςAres · Pyroeis
  • Jupiter ΖεύςZeus · Phaethon
  • Saturnus ΚρόνοςKronos · Phainon

Onzeker: Dat de Grieken de planeetgoden rechtstreeks uit Babylon overnamen (Nabû als Hermes, Ištar als Aphrodite, Nergal als Ares, Marduk als Zeus, Ninurta als Kronos), is een reconstructie van onderzoekers. Geen Griekse bron noemt die gelijkstellingen met zoveel woorden.

Een marmeren reliëf: een god met een stralenkrans ment vier steigerende paarden.
Helios in zijn vierspan, metope van de tempel van Athena in Troje, begin 3e eeuw v.Chr. Foto Mark Landon, 2014 · Antikensammlung Berlin, Sch 9582 · bron · CC BY 4.0
Deel van een beschadigde marmeren fries: een godin in een golvend gewaad rijdt zijwaarts op een paard boven gevallen figuren.
Selene te paard, van de zuidfries van het Pergamonaltaar. Foto Carole Raddato, 2011 · Pergamonmuseum, Berlin · bron · CC BY-SA 2.0

Rome

De Romeinen namen de Griekse paren over en gaven de planeten de namen van hun eigen goden: Mercurius, Venus, Mars, Iuppiter en Saturnus, met Sol en Luna voor de Zon en de Maan. Dat zijn de namen die de planeten in het Nederlands en de meeste Europese talen nog dragen.

Bij de dichter Manilius (begin eerste eeuw n.Chr.) houden de planeten hun goddelijke karakter in een astrologisch wereldbeeld: zij en de tekens van de dierenriem bepalen karakter en lot van de mens.

  • Zon Sol
  • Maan Luna
  • Mercurius Mercurius
  • Venus Venus
  • Mars Mars
  • Jupiter Iuppiter
  • Saturnus Saturnus

Onzeker: Wanneer de Latijnse planeetnamen precies vastlagen, is niet tot op het jaar bekend; in de vroege keizertijd waren ze gangbaar.

Een verweerd stenen reliëf van een gezicht met krullend haar, met rechte stralen vanuit een ring rond het hoofd.
De zonnegod Sol, Romeins reliëf uit Corbridge in Noord-Engeland. Foto Michael Garlick, 2024 · Corbridge Roman Town Museum · bron · CC BY-SA 2.0
Brokstukken van een stenen fronton tegen een wand: in het midden een rond gezicht, erboven de boog van een maansikkel.
Luna, een van de beelden van het fronton van de tempel in Bath dat Luna en Sol toonde. Foto Ad Meskens · Roman Baths, Bath · bron · CC BY-SA 3.0

India

In de Indiase sterrenkunde en astrologie zijn de planeten graha's, "grijpers". Hun Sanskrietnamen zijn ook de namen van godheden: Sūrya (de Zon), Candra of Soma (de Maan), Budha (Mercurius), Śukra (Venus), Maṅgala (Mars), Bṛhaspati of Guru (Jupiter) en Śani (Saturnus).

Twee onzichtbare lichamen maken er negen graha's van, de navagraha: Rāhu en Ketu. Op een latei (de stenen balk boven een deur) uit Centraal-India van de achtste eeuw in het Cleveland Museum of Art staan de negen op een rij; het museum beschrijft Rāhu als een hoofd zonder lichaam, "de verduistering, die de maan inslikt".

Deze pagina beschrijft de planeetgodheden als deel van de geschiedenis van de sterrenkunde. Voor veel mensen in India en daarbuiten horen ze bij een levende religie.

  • Zon Sūrya
  • Maan Candra
  • Mercurius Budha
  • Venus Śukra
  • Mars Maṅgala
  • Jupiter Bṛhaspati
  • Saturnus Śani

Onzeker: Ketu betekende eerst een komeet of een vergelijkbaar helder teken; pas later werd het de dalende knoop van de maanbaan. Het Cleveland Museum noemt de figuur met de slangenstaart op zijn latei een komeet. Onderzoekers zijn het er niet over eens welke Indiase planeetgodheden uit de Griekse astrologie komen en welke ouder zijn.

Een lange latei van zandsteen met een rij staande figuren; aan de rechterkant een groot hoofd zonder lichaam.
Negen hemellichamen (navagraha), latei uit Centraal-India, 8e eeuw: de Zon, de Maan en de vijf planeten, een komeet met een slangenstaart, en Rāhu als hoofd zonder lichaam. Centraal-India, 700s · Cleveland Museum of Art, 1971.61 · bron · publiek domein (CC0)

China

In het vroege China waren de vijf planeten geen goden maar sterren met een eigen naam, elk verbonden met een van de vijf fasen, een windrichting en een soort voorteken. De Verslagen van de grote geschiedschrijver (Shiji, hoofdstuk 27, rond 100 v.Chr.) plaatsen de Jaarster (Jupiter) in het oosten bij hout, de Glinsterende Verleider (Mars) in het zuiden bij vuur, de Bedwingende Ster (Saturnus) in het midden bij aarde, de Grote Witte (Venus) in het westen bij metaal en de Tijdster (Mercurius) in het noorden bij water.

Nog ouder is de Wu xing zhan (Voortekens van de vijf planeten), een zijden handschrift uit het graf van Mawangdui, gesloten in 168 v.Chr. Het beschrijft de bewegingen en voortekens van alle vijf planeten.

Later kreeg elke planeet in de daoïstische religie een sterrenheer als godheid (bijvoorbeeld , de Sterrenheer van de Deugd van het Hout, voor Jupiter), en werden de Zon en de Maan vereerd als Taiyang en Taiyin. Het boeddhistische sterrenwichelen voegde in de Tang-tijd twee onzichtbare lichamen uit India toe (zie hieronder).

  • Zon Tàiyáng
  • Maan Tàiyīn
  • Mercurius Chénxīng
  • Venus Tàibái
  • Mars Yínghuò
  • Jupiter Suìxīng
  • Saturnus Zhènxīng

Onzeker: Sinds wanneer de sterrenheren als personen werden afgebeeld, is voor de vroege periode niet duidelijk uit onze bronnen; de schildering uit Dunhuang hieronder, van 897, toont de vijf planeten al als figuren.

Een schildering op zijde: een Boeddha zit op een wagen met een groot wiel onder een waaier van stralen, omringd door vijf figuren, de planeten.
Tejaprabhā Boeddha en de vijf planeten, geschilderd door Zhang Huaixing in 897, uit Dunhuang. De planeten verschijnen als figuren rond de wagen van de Boeddha. Zhang Huaixing, 897 · British Museum, 1919,0101,0.31 · bron · publiek domein

De Arabische wereld

De islamitische sterrenkunde en astrologie erfden de zeven planeten uit de Griekse traditie, maar de Arabische namen zijn ouder dan de islam en zijn geen godennamen. Veel hebben een betekenis. Volgens de iranist Wilhelm Eilers betekent ʿUṭārid (Mercurius) zoiets als "het snelle loopertje", en komt al-Zuhara (Venus) van de wortel z-h-r, "stralen". Zuḥal (Saturnus) is wie "van zijn plaats terugwijkt": de planeet die bij alle andere achterblijft. Zon en Maan samen heten al-azharān, "de twee stralenden".

Andere namen zijn lastiger. Over al-Mirrīkh (Mars) schreef Julius Ruska dat de herkomst van de naam onbekend is. Al-Mushtarī (Jupiter) wordt vaak vertaald als "de koper", maar Eilers betoogt dat de naam los van dat gewone woord moet worden gezien.

Werd in het Arabië van vóór de islam een planeet als god vereerd? De etnoloog Josef Henninger concludeerde dat een sterrencultus alleen voor Venus te verdedigen is, en dan nog "met een hoge graad van waarschijnlijkheid", niet als zekerheid. Hij merkt ook op dat geen Arabische bron de godin al-ʿUzzā uitdrukkelijk gelijkstelt aan de planeet Venus.

In de astrologie hielden de planeten hun Griekse karakter. Het Boek van de onderrichting van al-Bīrūnī (1029) noemt Saturnus uiterst koud en droog, Mars uiterst heet en droog, Jupiter gematigd warm en vochtig en Venus gematigd koud en vochtig, en noemt Saturnus en Mars de kwaaddoeners, Jupiter en Venus de weldoeners. In het geïllustreerde Boek der wonderen (Kitāb al-Bulhān) verschijnt Saturnus als heer van de Waterman, een man met een donkere huid die water uit een put haalt.

  • Zon al-Shams
  • Maan al-Qamar
  • Mercurius ʿUṭārid
  • Venus al-Zuhara
  • Mars al-Mirrīkh
  • Jupiter al-Mushtarī
  • Saturnus Zuḥal

Onzeker: Veel populaire overzichten verbinden andere Arabische godheden met de planeten en beschrijven vaste afbeeldingen van elke planeet in de islamitische kunst; die beweringen vonden we alleen in samenvattingen zonder bron die we konden controleren, dus ze staan niet op deze pagina.

Een handschriftblad met een ronde miniatuur: een man met een grijze baard en een rode muts knielt en trekt aan een touw om een emmer uit een put te halen, tegen een blauwe hemel met gekleurde stippen. Boven Arabisch schrift, onder drie kleine figuren.
Het teken Waterman in het Boek der wonderen (Kitāb al-Bulhān), tussen 1390 en 1450: Saturnus, heer van de Waterman, haalt water uit een put. Kitāb al-Bulhān, 1390–1450 · Bodleian Library, MS. Bodl. Or. 133 · bron · CC BY 4.0

Hoe de namen reisden

De planeetgoden zijn niet overal los van elkaar bedacht. In de hellenistische tijd (na ongeveer 300 v.Chr.) bereikten Babylonische planeetnamen en voortekenastrologie de Griekse wereld; de Griekse godennamen zijn misschien vertalingen van de Babylonische, maar dat is een afleiding, geen uitspraak in de bronnen.

Van de Grieken gingen de namen naar Rome. Via de Griekse horoscoopastrologie bereikten ze ook India: de Yavanajātaka, de "horoscopie van de Grieken", is een van de teksten van die overdracht. De Indiase planeetgodheden zelf hebben oudere Indiase wortels.

India gaf op zijn beurt het stelsel van negen graha's, met Rāhu en Ketu, door aan China. In de Tang-tijd brachten boeddhistische teksten zoals de Soetra van de maanhuizen en de planeten () de zeven lichten als namen voor de dagen van de week, en de negen lichten .

Dezelfde zeven planeten geven in veel talen nog steeds hun naam aan de dagen van de week. Dat verhaal staat op een eigen pagina: De planeten in de dagen van de week.

Wat we niet weten

  • Welke god in Babylon bij Mars en Saturnus hoorde, steunt hier op de handboeken; MUL.APIN zelf konden we niet lezen.
  • Of de Griekse planeetgoden vertalingen van de Babylonische zijn, is waarschijnlijk, maar geen Griekse bron zegt het.
  • Onderzoekers zijn het er niet over eens welke Indiase planeetgodheden ouder zijn dan de Griekse astrologie en welke ermee meekwamen.
  • Sinds wanneer de Chinese sterrenheren als personen werden afgebeeld, is voor de tijd vóór de negende eeuw onzeker.

Bronnen

  • Hermann Hunger and David Pingree, MUL.APIN: An Astronomical Compendium in Cuneiform (Horn: Berger, 1989), Archiv für Orientforschung, Beiheft 24. Niet door ons gelezen.
  • Hermann Hunger and David Pingree, Astral Sciences in Mesopotamia (Leiden: Brill, 1999). brill.com
  • Francesca Rochberg, The Heavenly Writing: Divination, Horoscopy, and Astronomy in Mesopotamian Culture (Cambridge University Press, 2004). archive.org
  • Ulla Koch-Westenholz, Mesopotamian Astrology (Copenhagen: Museum Tusculanum Press, 1995).
  • Jeremy Black and Anthony Green, Gods, Demons and Symbols of Ancient Mesopotamia (London: British Museum Press, 1992).
  • Ancient Mesopotamian Gods and Goddesses (Oracc en de UK Higher Education Academy): lemma's Marduk, Nabû, Inana/Ištar, Utu/Šamaš en Nanna/Suen. oracc.museum.upenn.edu
  • Musée du Louvre, kudurru van koning Meli-Šipak, Sb 23. collections.louvre.fr
  • Homer, Iliad 22.318 and 23.226 (Griekse tekst, Perseus). perseus.tufts.edu
  • [Plato], Epinomis 986e–987c. scaife.perseus.org
  • [Aristotle], On the Cosmos 392a (Loeb Classical Library). loebclassics.com
  • Franz Cumont, "Le nom des planètes et l'astrolatrie chez les Grecs", L'Antiquité classique 4 (1935), 5–43. persee.fr
  • Homerische hymne 31, aan Helios. scaife.perseus.org
  • The Oxford Classical Dictionary, 4e druk (Oxford, 2012), lemma's over Sol, Luna en de planeetgoden. archive.org
  • Manilius, Astronomica, uitg. en vert. G. P. Goold (Loeb Classical Library, 1977). loebclassics.com
  • R. S. McGregor, The Oxford Hindi-English Dictionary (Digital Dictionaries of South Asia): lemma's over de planeetnamen. dsal.uchicago.edu
  • David Pingree, The Yavanajātaka of Sphujidhvaja (Cambridge, MA: Harvard University Press, 1978). Niet door ons gelezen.
  • Stephen Markel, Origins of the Indian Planetary Deities (Lewiston: Edwin Mellen Press, 1995). Niet door ons gelezen.
  • Cleveland Museum of Art, Nine Celestial Bodies (Navagraha), 1971.61. clevelandart.org
  • David W. Pankenier, Astrology and Cosmology in Early China (Cambridge University Press, 2013).
  • Sima Qian, Shiji, hoofdstuk 27, Tianguan shu (Chinese Text Project). ctext.org
  • Christopher Cullen, "Understanding the Planets in Ancient China: Prediction and Divination in the Wu xing zhan", Early Science and Medicine 16 (2011), 218–251. doi.org
  • Xiuyao jing (Soetra van de maanhuizen en de planeten), Taishō no. 1299.
  • Wilhelm Eilers, Sinn und Herkunft der Planetennamen, Sitzungsberichte der Bayerischen Akademie der Wissenschaften, phil.-hist. Klasse, 1975, nr. 5 (München, 1976), blz. 15, 51, 62, 76, 84, 91, 97. publikationen.badw.de
  • al-Bīrūnī, The Book of Instruction in the Elements of the Art of Astrology, vert. R. Ramsay Wright (Londen: Luzac, 1934), §§ 381–382, 390.
  • Josef Henninger, "Über Sternkunde und Sternkult in Nord- und Zentralarabien", Zeitschrift für Ethnologie 79 (1954), 82–117; herdrukt in Arabica Sacra (1981).
  • Stefano Carboni, "The 'Book of Surprises' (Kitab al-bulhan) of the Bodleian Library", La Trobe Journal 91 (2013), 22–34. slv.vic.gov.au

Verder lezen

Vond je dit nuttig? Trakteer me op een koffie ☕