De winterhemel: Orion, de Stier en de Tweelingen
In december en januari staan ’s avonds drie van de opvallendste sterrenbeelden aan de hemel: Orion, de Stier en de Tweelingen. Deze pagina laat ze zien zoals Andreas Cellarius ze in 1660 liet graveren, naast een kaartje van dezelfde sterren. Je leest wanneer je ze vanuit Nederland ziet, waar de namen van hun sterren vandaan komen en welke verhalen erbij horen.
Zo vind je ze
Begin bij Orion. Drie heldere sterren op een korte, rechte rij vormen zijn gordel. Daarboven staat de oranjerode Betelgeuze, daaronder de blauwwitte Rigel.
Volg de gordel naar rechtsboven. Je komt bij Aldebaran, een oranje ster in een V van zwakkere sterren: de kop van de Stier. Verder in dezelfde richting ligt een klein, dicht groepje: de Plejaden.
Kijk vanaf Betelgeuze naar linksboven. Daar staan twee heldere sterren naast elkaar: Castor en Pollux, de Tweelingen.
Wanneer en waar je ze ziet
Berekend voor Amsterdam, in Nederlandse tijd. Op 15 december is het om 18:33 helemaal donker, op 15 januari om 18:59. Een maand later komt elke ster ongeveer twee uur eerder op.
| Ster | Datum | Komt op | Hoogst in het zuiden | Gaat onder |
|---|---|---|---|---|
| Betelgeuze | 15 december | 18:16, oost | 0:58, 45° hoog | 7:40 |
| 15 januari | 16:15, oost | 22:56, 45° hoog | 5:38 | |
| Rigel | 15 december | 18:57, oost | 0:17, 29° hoog | 5:37 |
| 15 januari | 16:55, oost | 22:15, 29° hoog | 3:35 | |
| Aldebaran | 15 december | 16:05, noordoost | 23:39, 54° hoog | 7:13 |
| 15 januari | 14:03, noordoost | 21:37, 54° hoog | 5:11 | |
| Alcyone | 15 december | 14:25, noordoost | 22:51, 62° hoog | 7:17 |
| 15 januari | 12:23, noordoost | 20:49, 62° hoog | 5:15 | |
| Castor | 15 december | 16:57, noordoost | 2:37, 69° hoog | 12:22 |
| 15 januari | 14:55, noordoost | 0:36, 69° hoog | 10:16 | |
| Pollux | 15 december | 17:50, noordoost | 2:48, 66° hoog | 11:46 |
| 15 januari | 15:48, noordoost | 0:46, 66° hoog | 9:45 |
Op- en ondergang gelden voor een vlakke horizon, zonder de breking van het licht in de dampkring; een ster zie je pas goed als hij een paar graden boven de horizon staat. Een tijd overdag, zoals de ondergang van Castor en Pollux, zie je natuurlijk niet. Elders in Nederland schelen de tijden enkele minuten. Berekend met Skyfield (JPL DE440) en de sterposities uit de Yale Bright Star Catalogue.
Orion
Half december komt Orion in het begin van de avond op en staat hij rond middernacht het hoogst, in het zuiden. Half januari gebeurt dat twee uur eerder.

De helderste sterren
| Naam | Helderheid (magnitude) | Herkomst van de naam |
|---|---|---|
| Rigel β Ori | 0,1 | Arabisch: rijl al-jauzaʾ, ‘de voet van al-Jauzaʾ’. |
| Betelgeuze α Ori | 0,5 | Arabisch: yad al-jauzaʾ, ‘de hand van al-Jauzaʾ’. Een Latijnse vertaler las de eerste letter als een b (bedalgeuze); later werd dat uitgelegd als ‘oksel’, en zo ontstond Betelgeuze. |
| Bellatrix γ Ori | 1,6 | Latijn: ‘de krijgster’. De naam hoorde eerst bij Capella en kwam in de late middeleeuwen bij deze ster, misschien door de naam Bellator (‘de krijger’) voor Orion. |
| Alnilam ε Ori | 1,7 | Arabisch: al-nizam, ‘het parelsnoer’, voor de drie gordelsterren samen. |
| Alnitak ζ Ori | 2,1 | Arabisch: nitaq al-jauza, ‘de gordel van al-Jauzaʾ’. |
| Saiph κ Ori | 2,1 | Arabisch: saif al-jabbar, ‘het zwaard van de reus’. Die naam hoorde eigenlijk bij de sterren van het zwaard. |
| Mintaka δ Ori | 2,2 | Arabisch: mintaqat al-jauzaʾ, ook ‘de gordel van al-Jauzaʾ’. |
Het verhaal
Hyginus geeft in zijn De astronomia (boek II, 34) verschillende verhalen over hoe Orion aan de hemel kwam. In een ervan jaagde hij op Kreta met Diana en pochte hij dat hij alles kon doden wat de aarde voortbrengt; de Aarde stuurde daarop een schorpioen op hem af (II, 26). Daarom, zegt Hyginus, is het zo geregeld dat Orion ondergaat als de Schorpioen opkomt. Volgens een andere versie, die hij aan Callimachus toeschrijft, doodde Diana hem met haar pijlen.
Aratus vertelt in zijn leerdicht Phaenomena dezelfde geschiedenis met Artemis en de schorpioen, en eindigt ook zo: als de Schorpioen in het oosten opkomt, vlucht Orion aan de westelijke rand. Hij beschrijft Orion ‘met glinsterende gordel en stralende schouders, vertrouwend op de kracht van zijn zwaard’, schuin onder het voorlijf van de Stier.
Bij de Arabieren van vóór de islam was al-Jauzaʾ een vrouwelijke figuur in de sterren van wat nu Orion is. Veel namen in de tabel komen van haar: haar hand, haar voet, haar gordel. In de Arabische vertaling van de Almagest heette Orion al-jabbar, ‘de reus’.
Hoe Cellarius en zijn tijdgenoten het tekenden
Cellarius’ plaat van de noordelijke sterrenhemel is plaat 26 van zijn Harmonia Macrocosmica. Zoals op alle sterrenkaarten in de atlas (de platen 22 tot en met 29) staan de figuren gespiegeld, zoals op een hemelglobe. Alleen op deze plaat heten de drie gordelsterren de ‘drie Koningen’. De figuren volgen volgens Robert van Gent (2000) de stijl die Jan Pietersz. Saenredam omstreeks 1598 voor de hemelglobes van Willem Jansz. Blaeu maakte; de sterren zelf komen van de globes die Petrus Plancius vanaf 1612 met Pieter van den Keere uitgaf.
Galilei richtte zijn kijker op Orion. In zijn Sidereus nuncius (1610) schrijft hij dat hij het hele sterrenbeeld had willen tekenen, maar dat hij overweldigd werd door de enorme hoeveelheid sterren en tijd tekortkwam: binnen een of twee graden van de oude sterren stonden er meer dan vijfhonderd. Daarom tekende hij alleen de drie sterren van de gordel en de zes van het zwaard, met tachtig nieuwe sterren eromheen.

De Stier
Aldebaran komt half december al vóór het donker op en staat kort voor middernacht het hoogst, ruim vijftig graden boven de zuidelijke horizon. Half januari is dat al rond half tien ’s avonds. De Plejaden komen eerder op en staan nog hoger.

De helderste sterren
| Naam | Helderheid (magnitude) | Herkomst van de naam |
|---|---|---|
| Aldebaran α Tau | 0,9 | Arabisch: al-dabaran, mogelijk ‘de volger’, omdat de ster de Plejaden langs de hemel volgt. Een van de oudste Arabische sternamen in het Westen, sinds het eind van de tiende eeuw. |
| Elnath β Tau | 1,7 | Arabisch: al-nath, ‘het stoten (met de horens)’. Die naam hoorde eigenlijk bij twee sterren in de Ram; pas in recente tijd kwam hij, als Nath, ten onrechte bij deze ster. |
| Alcyone η Tau | 2,9 | Grieks: een van de zeven dochters van Atlas en Pleione, de Plejaden. De sterren kregen die namen pas in de vroegmoderne tijd. |
| Ain ε Tau | 3,5 | Arabisch: ain al-thaur, ‘het oog van de stier’, in de Arabische Almagest de naam van Aldebaran. |
Het verhaal
Volgens Hyginus (II, 21) staat de Stier aan de hemel omdat hij Europa veilig naar Kreta bracht, zoals Euripides zegt. Anderen zeggen dat Jupiter hem daar zette voor Io, die in een koe was veranderd. Hyginus voegt eraan toe dat alleen het voorste deel als een stier te zien is en dat de rest van het lichaam vaag blijft. Elders (III, 20) beschrijft hij de Stier als een half dier dat door de knieën lijkt te zakken.
Aratus noemt vooral de plaats: aan de voeten van de Voerman ligt de gehoornde Stier, en zijn kop is heel duidelijk te herkennen. De sterren die het gezicht van de Stier vormen, zijn volgens Hyginus de Hyaden; daarover hieronder meer.
Hoe Cellarius en zijn tijdgenoten het tekenden
Ook Cellarius tekent alleen de voorste helft van de Stier. Boven het dier staat het gespiegelde opschrift ‘Pleiades’.
Onder de sterren is het aardse halfrond gegraveerd, met rivieren en plaatsnamen. De volledige titel van de plaat zegt het al: Haemisphaerium stellatum boreale cum subiecto haemisphaerio terrestri, de noordelijke sterrenhemel met het aardse halfrond eronder. Daarom zie je op de uitsnede lijnen die niets met de Stier te maken hebben.
De Tweelingen
De Tweelingen komen half december in de vroege avond op en staan pas ver na middernacht het hoogst, bijna zeventig graden boven de zuidelijke horizon. Half januari is dat rond middernacht. Ze blijven tot de ochtendschemering te zien.

De helderste sterren
| Naam | Helderheid (magnitude) | Herkomst van de naam |
|---|---|---|
| Pollux β Gem | 1,1 | Latijn, van het Griekse Polydeukes, de andere broer. |
| Alhena γ Gem | 1,9 | Arabisch: de naam van een maanhuis, mogelijk ‘het merkteken op de hals van een kameel’. |
| Castor α Gem | 2,0 | Grieks: Kastor, een van de twee tweelingbroers. |
| Tejat μ Gem | 2,9 | Arabisch: tihyat, naar men zegt het enkelvoud van een oude Arabische naam waarvan de betekenis onbekend is. |
| Mebsuta ε Gem | 3,0 | Arabisch: uit dhiraʿ al-asad al-mabsuta, ‘de uitgestrekte poot van de leeuw’, een oude Arabische sterrengroep. |
| Wasat δ Gem | 3,5 | Arabisch: wasat, ‘midden’. De naam kwam bij deze ster door een verwarring tussen Orion en de Tweelingen. |
Het verhaal
Hyginus (II, 22) schrijft dat veel sterrenkundigen de Tweelingen Castor en Pollux noemen. Het waren de broers die het meest van elkaar hielden: ze streden nooit om de macht en deden niets zonder elkaar te raadplegen. Volgens Homerus, zegt Hyginus, gaf Pollux zijn broer de helft van zijn leven, zodat ze om de beurt een dag schijnen.
Aratus noemt alleen hun plaats, onder de kop van Helice, de Grote Beer. In de Arabische Almagest heetten ze al-tawʾaman, ‘de tweelingen’. Bij de Arabieren van vóór de islam kwam dit teken van de dierenriem juist overeen met al-Jauzaʾ, de figuur die nu in Orion ligt; door een verwarring tussen de twee kreeg een ster van de Tweelingen de naam Wasat.
Hoe Cellarius en zijn tijdgenoten het tekenden
Cellarius tekent twee jongens met blonde krullen, dicht tegen elkaar aan. Hetzelfde paar staat ook op de pagina over de Geminiden, de meteorenregen van half december.
De Plejaden, de Hyaden en de Orionnevel
De Plejaden (het Zevengesternte)
De Plejaden zijn volgens Hyginus (II, 21) de dochters van Atlas en Pleione. Ze worden met zeven genoemd, maar niemand ziet er meer dan zes: zes trouwden met goden en de zevende met een sterveling, en daarom werd haar ster zwakker. Anderen zeggen dat Electra zich na de val van Troje uit verdriet terugtrok. Aratus zegt het zo: ‘zeven heten ze in de liederen van de mensen, al zijn er maar zes voor het oog te zien’. Hij noemt ook hun namen: Alcyone, Merope, Celaeno, Electra, Sterope, Taygete en Maia.
In zijn Sidereus nuncius (1610) schrijft Galilei dat met de kijker meer dan veertig sterren bij de zes bekende te zien zijn, geen ervan veel meer dan een halve graad weg; hij tekende er zesendertig. Ook hij noemt er zes, ‘want de zevende is bijna nooit te zien’. Volgens NASA staan de Plejaden ongeveer 445 lichtjaar van ons, al is dat getal niet onomstreden; uit de metingen van de satelliet Gaia volgt ongeveer 440 lichtjaar.

De Hyaden
De sterren die het gezicht van de Stier vormen, heten volgens Hyginus (II, 21) de Hyaden. Pherecydes noemde ze de zeven voedsters van Bacchus. Een andere uitleg bij Hyginus: ze zijn genoemd naar hun broer Hyas, die door een leeuw werd gedood, waarna de zusters van verdriet stierven. Aratus zegt alleen dat hun naam vaak genoemd wordt en dat ze over het voorhoofd van de Stier verspreid liggen.
Uit de metingen van Gaia volgt dat de Hyaden ongeveer 155 lichtjaar van ons staan, bijna drie keer zo dichtbij als de Plejaden.
De Orionnevel
Onder de gordel van Orion hangt zijn zwaard: drie sterren onder elkaar. De middelste is geen gewone ster. Christiaan Huygens zag daar in 1656 met zijn kijker van 23 voet twaalf sterren in plaats van één. Drie ervan stonden bijna tegen elkaar aan, en die drie en vier andere schenen ‘als door een nevel’. De hemel eromheen was veel lichter dan elders, alsof de zwarte lucht er een opening had naar een lichter gebied. In zijn Systema Saturnium (1659) schreef hij dat niemand het voor zover hij wist eerder had opgemerkt, en hij gaf er een gravure bij.
De uitgevers van zijn Oeuvres complètes (deel XV, 1925) noemen die gravure de eerste tekening die ooit van de Orionnevel is gemaakt. Galilei had in 1610 wel ‘nevelsterren’ met zijn kijker in groepjes sterren opgelost, onder meer de nevel in de kop van Orion, maar over de nevel in het zwaard schrijft hij niets.
Volgens NASA ligt de Orionnevel ongeveer 1500 lichtjaar van ons en is het het dichtstbijzijnde grote gebied waar sterren ontstaan.

Bekijk de hemel van nu met Cellarius’ figuren
Wat we niet weten
- We weten niet precies hoe Cellarius’ graveurs aan de figuren van Orion, de Stier en de Tweelingen kwamen. Van Gent noemt de stijl van Saenredam en de globes van Plancius en Van den Keere, maar we hebben de figuren niet zelf naast die globes gelegd.
- We weten niet wie de Orionnevel als eerste zag. De uitgevers van Huygens’ Oeuvres noemen op de ene plek Peiresc in 1610, op een andere Cysat in 1619.
- We weten niet waar de naam al-Jauzaʾ vandaan komt. Volgens de IAU-lijst is dat onduidelijk, zoals bij bijna alle oude Arabische namen van vóór de islam.
- We weten niet waarom de naam Bellatrix eerst voor de ster Capella werd gebruikt. Volgens de IAU-lijst is de reden nog niet helemaal begrepen.
- We weten niet precies hoe ver de Plejaden weg zijn. NASA schrijft zelf dat er over zijn getal van 445 lichtjaar geen overeenstemming is.
Bronnen
- IAU Working Group on Star Names (WGSN), IAU Catalog of Star Names, met de herkomst van de namen volgens P. Kunitzsch en T. Smart, A Dictionary of Modern Star Names (2e herziene druk, 2006) exopla.net
- Hyginus, De astronomia, boek II, hoofdstuk 21, 22, 26 en 34, en boek III, 20 (Latijnse tekst, The Latin Library) thelatinlibrary.com
- Aratus, Phaenomena, vertaald door G. R. Mair, in: Callimachus, Lycophron, Aratus (Loeb Classical Library, Londen en New York 1921) archive.org
- Galileo Galilei, Sidereus nuncius (Venetië 1610), exemplaar van de Smithsonian Libraries; Engelse vertaling door E. S. Carlos, The Sidereal Messenger (Londen 1880) archive.org
- Christiaan Huygens, Systema Saturnium (Den Haag 1659), blz. 8 en 9, in: Oeuvres complètes, deel XV (Den Haag 1925), blz. 236 en 237, met de inleidingen op blz. 50 en 191 (DBNL) dbnl.org
- R. H. van Gent, ‘De hemelatlas van Andreas Cellarius: Het meesterwerk van een vergeten Hollandse kosmograaf’, Caert-Thresoor 19 (2000) nr. 1, blz. 9 tot 25 (zie onze pagina De makers)
- NASA, Hubble’s Messier Catalog: Messier 42 (de Orionnevel) science.nasa.gov
- NASA, Hubble’s Messier Catalog: Messier 45 (de Plejaden) science.nasa.gov
- Gaia Collaboration, C. Babusiaux e.a., ‘Gaia Data Release 2: Observational Hertzsprung-Russell diagrams’, Astronomy & Astrophysics 616 (2018), A10, tabel A.3 (de parallaxen van de Hyaden en de Plejaden; omgerekend naar lichtjaren door ons) arxiv.org
- D. Hoffleit en W. H. Warren jr., The Bright Star Catalogue, 5e herziene druk (Yale University Observatory, 1991), via het CDS (V/50): posities en helderheden cdsarc.cds.unistra.fr