Musca Borealis: de Noordelijke Vlieg die eerst een Bij, een Wesp en een Lelie was
Boven de rug van de Ram (Aries) staan vier zwakke sterren die in twee eeuwen achtereenvolgens een bij, een wesp, een lelie en een vlieg waren. Alleen de vlieg, Musca Borealis, werd een vaste naam. Ook die is verdwenen, al leeft hij voort in een sterrennaam.
De Noordelijke Vlieg boven de Ram, op kaart 16 van Urania's Mirror (Sidney Hall, Londen, 1825). Het sterrenbeeld Aries is hier de ram eronder.
Plaat: Sidney Hall, Urania's Mirror (1825), kaart 16, Library of Congress (cph.3g10064), publiek domein; uitsnede door ons. Bestand op Wikimedia Commons. Digitaal hersteld door: Adam Cuerden.
Vier sterren, vier namen
Petrus Plancius maakte het sterrenbeeld in 1612 op een hemelglobe, onder de naam Apes, de Bij. Hij vormde het uit vier 'ongevormde' sterren van de vierde en vijfde grootte die Ptolemaeus in de Almagest beschrijft als liggend 'boven de bil' van de ram. Jacob Bartsch veranderde de naam in 1624 op zijn kaart in Vespa, de Wesp, maar liet in zijn tekst Apes staan.
Dezelfde vier sterren vormden bij de Fransman Ignace-Gaston Pardies de Lelie van Frankrijk, in een atlas uit 1674 (een jaar na zijn dood). De naam Lilium verschijnt pas vijf jaar later in Augustin Royers Cartes du Ciel (1679), die de lelie vergrootte tot zeven sterren.
Hevelius maakte er in 1687 in zijn Firmamentum Sobiescianum een vlieg van, Musca. In zijn catalogus bleef het bij vier sterren onder Aries. De naam Musca Borealis, Noordelijke Vlieg, verschijnt voor het eerst in Alexander Jamiesons Celestial Atlas van 1822.
Waar lag de Vlieg?
In het noordelijke deel van Aries. De vier sterren heten nu 33, 35, 39 en 41 Arietis. Bode tekende de vlieg in 1801 binnen de grenzen van Aries; op de plaat uit Urania's Mirror (1825) zit hij in een eigen vak boven de ram.
Waarom verdween hij?
Er bestond al een Musca aan de zuidelijke hemel, bijna een eeuw eerder gemaakt uit de waarnemingen van Keyser en de Houtman. Daarom moest de naam met 'Borealis' worden uitgebreid, en dat was verwarrend. Uiteindelijk werd de noordelijke vlieg door de sterrenkundigen weggeveegd; de zuidelijke Musca bleef.
Wat blijft
De ster 39 Arietis heet Lilii Borea: de naam kwam van Lacaille (in zijn catalogus van 1757) en is in 2017 door de IAU officieel gemaakt. 41 Arietis, bij Lacaille Lilii Austrina, heet Bharani, naar het tweede maanhuis (nakshatra) in de Hindoe-sterrenkunde, dat uit de sterren 35, 39 en 41 Arietis bestaat.
Verwant
Bronnen
- Ian Ridpath, Star Tales, hoofdstuk 4 ('Obsolete constellations'), met een pagina per sterrenbeeld; daar staan ook de verwijzingen naar de oorspronkelijke atlassen. ianridpath.com/startales/muscaborealis.html
- IAU Working Group on Star Names, via de overzichtslijst op exopla.net (stand 22 september 2026), voor de sterrennamen. exopla.net