Argo Navis: het schip dat in drie stukken uiteenviel

Het schip van Jason

Argo is het schip met vijftig riemen waarmee Jason en zijn Argonauten naar Colchis aan de oostkust van de Zwarte Zee voeren om het Gulden Vlies te halen. Dat vlies kwam van de ram die nu Aries is. Jasons oom Pelias had de troon van Iolcus geroofd en beloofde die terug te geven als Jason het vlies bracht, in de hoop dat Jason onderweg zou omkomen.

Argus bouwde het schip onder toezicht van de godin Athene. In de voorsteven zat een sprekende eikenbalk uit het orakel van Dodona. Aan boord waren vijftig grote helden, onder wie de tweeling Castor en Polydeukes, de zanger Orpheus en Heracles. Na de terugreis droeg Jason het schip op aan Poseidon.

In drie stukken

In zijn catalogus van de zuidelijke sterren (1756) schreef Lacaille dat hij Argo in drie delen had verdeeld: la Pouppe (Puppis, het achterschip), le Corps (Carina, de kiel of het lichaam) en la Voilure (Vela, de zeilen). Op zijn kaart tekende hij het schip nog als één figuur. Samengevoegd zouden de drie delen bijna 28% groter zijn dan Hydra, nu het grootste sterrenbeeld.

Er is nog een echo van de eenheid: Lacaille gebruikte voor de sterren één reeks Griekse letters, van alfa tot omega, alsof Argo nog heel was. Daarom bestaan er geen alfa en bèta in Puppis of Vela, is zèta de helderste ster van Puppis en gamma die van Vela, en bestaat er geen zèta of gamma Carinae.

Karels Eik (Robur Carolinum)

Ptolemaeus beschrijft Argo als 'afgesneden' voor de mast: aan de hemel staat alleen het achterste deel. Kaartenmakers losten dat op met mist of met de Botsende Rotsen. Edmond Halley legde in 1678 een nieuw sterrenbeeld over de ontbrekende voorsteven: Robur Carolinum, Karels Eik, ter ere van koning Karel II van Engeland, die zich na de slag bij Worcester (1651) in een eik had verborgen.

Halley bedacht het na zijn verblijf op Sint-Helena (1676) en publiceerde het in 1679 in zijn Catalogus Stellarum Australium. In zijn lijst staat Eta Carinae, de eerste keer dat die eruptieve veranderlijke ster werd vastgelegd. Hevelius nam de Eik in 1690 over en Bode in 1801 (als Robur Caroli II), maar Lacaille schrapte hem: hij keurde af dat Halley een stuk van Argo had gebruikt.

Malus, de mast

Pyxis, het kompas, is een uitvinding van Lacaille en hoort niet bij Argo. In 1844 stelde de Engelse sterrenkundige John Herschel voor Pyxis te vervangen door een vierde deel van Argo, Malus (de mast). Dat voorstel werd niet overgenomen; de naam Pyxis Nautica werd ingekort tot Pyxis.

Wat blijft

Het schip leeft voort in drie sterrenbeelden. Canopus, die op het roer van Argo ligt, hoort nu bij Carina, en in Carina staat ook Eta Carinae.

Verwant

• Alle verdwenen sterrenbeelden