Felis, de Kat: een verdwenen sterrenbeeld

De kat op een oude kaart

De oorspronkelijke tekening van Bode (Uranographia, 1801, kaart XIX) tonen we hier niet: we hebben nog niet vastgesteld onder welke licentie de scans ervan vrij te gebruiken zijn.

Waarom een kat?

Lalande had Johann Bode veel sterposities geleverd voor diens atlas en catalogus, ook van dit deel van de hemel, en vond dat hij daarmee het recht had een paar nieuwe sterrenbeelden voor te stellen. In zijn Histoire abrégée de l'astronomie (1803) schreef hij dat er al drieëndertig dieren aan de hemel stonden en dat hij er een vierendertigste bij zette: de kat. Hij zei dat een recent gedicht over katten van Claude-Antoine Guyot-Desherbiers hem had geïnspireerd.

In veel boeken staat een aanhaling die het tegenovergestelde lijkt te zeggen; die gaat terug op een foute weergave van een brief van Lalande. De brief staat in de Allgemeine Geographische Ephemeriden, deel 3 (1799), p. 623. Volgens Ridpath, die de Duitse tekst heeft nagegaan, schrijft Lalande dat hij van deze dieren veel houdt, dat hij de kat laat graveren op de kaarten, en dat de sterrenhemel hem in zijn leven genoeg zorgen heeft gebracht om er nu zijn grap mee te mogen maken.

Waar lag de Kat?

Felis lag tussen Hydra in het noorden en Antlia in het zuiden, onder het lijf van de slang, met Pyxis rechtsonder. De helderste sterren waren van de vijfde grootte; ze horen nu bij Hydra. Lalande tekende de kat zelf nooit op een globe of kaart: hij stelde hem voor aan Bode, die hem in 1801 als eerste liet zien op kaart XIX van zijn Uranographia.

Waarom verdween hij?

Andere sterrenkundigen volgden de grap niet. De sterren waren te zwak om een eigen figuur te dragen, en toen de IAU in 1922 de lijst van 88 vaststelde, stond de kat er niet op.

Wat blijft er van de Kat?

Een ster van de vijfde grootte in het lijf van de kat, bij Bode gemerkt met de letter c en later HR 3923 genoemd, kreeg in 2018 van de IAU de naam Felis. Zo kreeg Lalandes wens om de kat te gedenken alsnog een officiële plek.

Verwant

• de Muurkwadrant: Lalande bedacht ook de Muurkwadrant.
• de Oogstwachter: Lalande bedacht ook de Oogstwachter, ter ere van Messier.
• de Luchtballon: Lalande stelde ook de luchtballon voor.

Antlia en Pyxis, die naast de kat lagen, zijn wel gebleven: Lacaille bedacht ze in de achttiende eeuw. Zie ook Hydra.

Alle verdwenen sterrenbeelden