CellariusHoroscope
NLNederlands

Varen op de sterren

De lengtegraad: de Staten, Galilei en Huygens

Hoe ver je naar het noorden of zuiden bent, lees je af aan de hemel. Hoe ver je naar het oosten of westen bent, is een kwestie van tijd: een uur verschil is 15 graden. De Republiek loofde er in 1600 een prijs voor uit, Galilei bood de Staten-Generaal in 1636 de manen van Jupiter aan, en Huygens liet zijn slingerklokken op VOC-schepen beproeven.

Waarom de lengte zo moeilijk was

Voor de breedte heb je één meting nodig: de hoogte van de middagzon of van de Poolster, met een tabel. Voor de lengte moet je weten hoe laat het thuis is op het moment dat het bij jou middag is. De aarde draait in 24 uur rond, dus elk uur verschil is 15 graden; op de evenaar is een graad ongeveer 111 kilometer. Wie de tijd van thuis niet bij zich had, voer op gegist bestek: koers, snelheid en verstreken tijd.

thuis 12:00schip 13:0015°
Van boven op de noordpool gezien; de aarde draait tegen de klok in. Is het op het schip 13:00 als het thuis 12:00 is, dan ligt het schip 15° oostelijker. Eigen tekening.

De prijzen

Spanje loofde als eerste een beloning uit: Filips II in 1567 zesduizend dukaten, en Filips III voegde er in 1598 een levenslang jaargeld van tweeduizend dukaten aan toe. Op 1 april 1600 beloofden de Staten-Generaal wie de oplossing bracht vijfduizend gulden ineens en duizend pond van twintig stuivers per jaar, dus duizend gulden jaarlijks. Volgens Richard de Grijs werd de prijs in 1611 verhoogd tot hoogstens 15.000 gulden en in 1660 tot 25.000 gulden. Engeland volgde pas in 1714.

De eerste Nederlandse hoop was het kompas. Petrus Plancius meende dat de miswijzing van de kompasnaald een vast patroon volgde, zodat je uit de miswijzing en de breedte de lengte kon aflezen; Reynier Pietersz. van Twisch uit Hoorn maakte er een instrument voor. Dat verhaal staat op onze pagina over het gulden kompas.

Galilei en de Staten-Generaal (1636–1637)

In een brief van 15 augustus 1636 bood Galileo Galilei de Staten-Generaal zijn methode aan: de manen van Jupiter als klok aan de hemel, met zijn tabellen, zijn betere kijkers en een tijdmeter. Op 11 november 1636 bracht Laurens Reael, oud-gouverneur-generaal van Indië, het voorstel met een vertaling in de vergadering. De Staten stelden een commissie in: Reael zelf, de sterrenkundige Martinus Hortensius en de kaartenmaker Willem Blaeu. De hoogleraar Golius zou erbij komen, maar zijn plaats ging al snel naar Isaac Beeckman.

De commissie zag de bezwaren. Hortensius schreef in januari 1637 dat er in de Republiek geen kijkers waren die scherp genoeg waren, en dat de tabellen minstens een jaar vooruit moesten kloppen. Toch besloten de Staten op 20 april 1637 Galilei “te vereeren met een gouden kettingh ter waerde van vyffhondert gulden”, de methode verder te laten onderzoeken en Reael van de VOC duizend gulden te laten krijgen voor instrumenten.

Een eindoordeel kwam er niet. Beeckman stierf in mei 1637, Reael in oktober 1637, Blaeu in oktober 1638 en Hortensius in augustus 1639. Galilei zelf stierf op 8 januari 1642.

De manen van Jupiter als klok

Het idee van Galilei: de vier grote manen van Jupiter draaien zo regelmatig dat je hun standen vooraf in een tabel kunt zetten, in de tijd van thuis. Wat je aan Jupiter ziet, zie je overal op aarde op hetzelfde moment. Zie je op zee om negen uur ’s avonds plaatselijke tijd een stand die volgens de tabel thuis om tien uur valt, dan ligt je schip een uur, dus 15 graden, ten westen van thuis.

Op een schip werkte het niet. Je moet de kleine manen door een kijker volgen op een dek dat rolt; Galilei bedacht daarvoor in 1637 een stoel in een dubbele schaal met olie. En de tabellen moesten heel nauwkeurig zijn. Daarom zocht men verder naar een klok die de tijd van thuis kon meenemen.

Huygens en de slingerklok op zee

Christiaan Huygens kreeg in 1657 octrooi op zijn slingerklok en dacht al dat jaar aan de lengte op zee. In januari 1663 nam de Schot Alexander Bruce twee klokken van de Haagse klokkenmaker Severijn Oosterwijck mee naar Engeland. Het ging mis: de ene viel om door het slingeren van het schip, de andere bleef stilstaan. Kapitein Robert Holmes voer in 1663 met twee klokken naar Portugal, met een redelijk resultaat, en daarna naar Guinee. Zijn verslag verscheen in maart 1665 in de Philosophical Transactions. Al in die maand vertelde Samuel Pepys de Royal Society dat de schipper zei dat het gewone gegist bestek even dicht bij de waarheid kwam als de klokken.

De Staten van Holland gaven Huygens op 16 december 1664 octrooi op zijn zeeklok. In 1665 schreef hij een handleiding voor stuurlieden: het Kort onderwijs aengaende het gebruyck der horologien tot het vinden der lenghten van Oost en West.

De grote proef kwam van de VOC. Eind 1682 kreeg Johannes Hudde tot tweeduizend gulden voor de klokken. In 1685 ging Huygens zelf mee op een galjoot van Amsterdam naar Texel; hij werd zeeziek, één klok liep goed en de andere stopte telkens. In mei 1686 gingen twee klokken mee met het Huis te Zilverstein naar de Kaap, met Thomas Helder, Johannes de Graaff en de klokkenmaker Van der Dussen. Op de terugreis met het Wapen van Alcmaer (van de Kaap op 20 april 1687, in Texel op 15 augustus) stierf Helder, en De Graaff zette de metingen voort.

Huygens rekende na en ontdekte dat een slinger op een andere breedte anders loopt. Na die correctie kwam de klok volgens zijn rapport van 24 april 1688 uit op ongeveer 19 kilometer ten oosten van Texel. Burchard de Volder noemde de proef in 1689 per saldo een succes, maar de uitkomsten lagen zo dicht bij het gegist bestek dat niet te zeggen was welke methode beter was. De tweede proef, met de Brandenburgh (vertrek op 30 december 1690, terug in oktober 1692), mislukte: de klokken stopten telkens en een veer brak. In 1693 aanvaardde Huygens dat het niet gelukt was.

En toen Harrison

Het probleem werd in Engeland opgelost, met een klok zonder slinger. John Harrison werkte vanaf 1740 negentien jaar aan zijn derde zeeklok; zijn vierde, de H4, is een groot horloge dat vijf keer per seconde tikt. De Board of Longitude besloot hem £ 7500 te betalen zodra hij uitlegde hoe zijn uurwerk in elkaar zat.

Wat kost een klok die afwijkt?

Een klok die thuis gelijk is gezet, loopt op zee een beetje voor of achter. Vul in hoeveel seconden per dag, hoe lang de reis duurt en op welke breedte je vaart.

Na 42 dagen loopt de klok 3,5 minuten fout. Dat is 52,5 boogminuten in lengte, of ongeveer 91,4 km naar het oosten of westen op 20° breedte.

Rekenregel: de aarde draait in 24 uur 360°, dus 4 seconden tijd is 1 boogminuut lengte; een boogminuut lengte is 1,852 km maal de cosinus van de breedte. Onze eigen rekenhulp; de berekening gebeurt in je browser.

Wat we niet weten

  • Waarom Galilei de gouden keten niet aannam. Volgens het Galileo Project van Rice University verbood de Inquisitie het hem, volgens de Grijs was het de paus. In de resolutie van 1637 die wij lazen, staat alleen het besluit tot een keten; sommige bronnen spreken van een kroon of een medaille, maar die staan er niet in.
  • Of de proef van Holmes echt zo goed ging als hij schreef. Pepys hoorde in 1665 al twijfel, en de klokken liepen onderling uiteen.
  • De verhogingen van de prijs in 1611 en 1660 kennen we alleen uit de Grijs; de besluiten zelf hebben we niet gelezen.

Bronnen

  • C. de Waard (red.), Journal tenu par Isaac Beeckman, deel 4 (1953): de resoluties van de Staten-Generaal en de brieven over Galilei, 1636–1637 (DBNL). dbnl.org
  • R. de Grijs, “European Longitude Prizes. 2: Astronomy, religion and engineering solutions in the Dutch Republic”, Journal of Astronomical History and Heritage 24 (2021), 405–439 (arXiv-versie): de prijs van 1600 en de verhogingen, de VOC-proeven. arxiv.org
  • R. Higgitt, over de lengteprijzen, in de Encyclopedia of the History of Science: de Spaanse prijzen en de prijs van de Staten-Generaal. ethos.lps.library.cmu.edu
  • Christiaan Huygens, Oeuvres complètes, deel 17 (1932): de inleiding bij en de tekst van het Kort onderwijs, met Bruce, Holmes en Pepys (DBNL). dbnl.org
  • A. van der Kraan, “The Dutch East India Company, Christiaan Huygens and the Marine Clock, 1682–95”, Prometheus 19 (2001): de VOC-proeven. doi.org
  • M. Bennett e.a., “Huygens’s clocks”, Proceedings of the Royal Society A 458 (2002), 563–579: de proeven van 1662–1665. doi.org
  • The Galileo Project (Rice University), “Longitude”: Galilei en de Staten-Generaal. galileo.library.rice.edu
  • Royal Museums Greenwich, Board of Longitude (archiefstuk 478820): de £ 7500 voor Harrison. rmg.co.uk
  • Royal Museums Greenwich, over Harrisons klokken en het lengteprobleem: H3 en H4. rmg.co.uk

Verder

Vond je dit nuttig? Trakteer me op een koffie ☕