De Harmonia Macrocosmica

De Harmonia Macrocosmica is een atlas van de hemel, in 1660 en 1661 gedrukt in Amsterdam bij Johannes Janssonius (1588 – 1664). Op negenentwintig platen laat het boek zien hoe mensen door de eeuwen heen naar de hemel keken: Ptolemaeus met de Aarde in het midden, Copernicus met de Zon, en Tycho Brahe met een tussenvorm. Daarnaast staan er hemelkaarten met de sterrenbeelden van het noordelijk en zuidelijk halfrond en een christelijke sterrenhemel. De maker was Andreas Cellarius, rector van de Latijnse school in Hoorn.

Een atlas met een verhaal

Volgens Robert van Gent begon Cellarius er al vóór 1647 aan. Het boek was bedoeld als historische inleiding op een tweedelig werk over kosmografie, en als supplement bij de Atlas Novus van Janssonius. Het tweede deel is nooit verschenen. De negenentwintig platen zijn dubbelfolio-kopergravures die met de hand zijn ingekleurd. Tien ervan zijn gesigneerd door Johannes van Loon, de andere zijn anoniem. Wie ze ontwierp, weten we niet.

Het titelblad

Het titelblad is gegraveerd door Frederik Hendrik van den Hove (1628/29 – 1698) en meet ongeveer 26,5 bij 43 centimeter. Links zit Tycho Brahe, rechts Copernicus. Verder zien we Urania, de muze van de sterrenkunde, Ptolemaeus, koning Alfonso X van Castilië en Philips Lansbergen. Het ontwerp volgt grotendeels het titelblad van Lansbergens Tabulae Motuum Coelestium Perpetuae uit 1632.

De platen

Tien afbeeldingen uit de atlas, genummerd volgens de telling van Robert van Gent. Klik op een plaat om hem te vergroten.

Plaat 1: een rond schema van het heelal volgens Ptolemaeus. In het midden staat de Aarde, omgeven door ringen voor de planeten en door de dierenriem; linksonder en rechtsonder zit telkens een figuur met globes en instrumenten. — De Aarde staat stil in het midden, omringd door de vier elementen en de zeven planeetsferen. Eeuwenlang was dit het beeld van het heelal dat bijna iedereen aannam.
**Planisphaerium Ptolemaicum** (plaat 1) · Andreas Cellarius, Harmonia Macrocosmica (Amsterdam, Janssonius, 1660; volgens Stanford mogelijk een afdruk uit 1708) · Stanford University Libraries, Glen McLaughlin Map Collection of California as an Island · Publiek domein (Public Domain Mark) · Bron

Plaat 4: een rond schema van het heelal volgens Copernicus. De Zon staat in het midden, met ringen voor de planeten en daaromheen de dierenriem; rechtsonder zit Copernicus met een globe en instrumenten. — Hier staat de Zon in het midden, en draaien de Aarde met haar Maan en de andere planeten eromheen. Rechtsonder zit Copernicus, met een globe en instrumenten.
**Planisphaerium Copernicanum** (plaat 4) · Andreas Cellarius, Harmonia Macrocosmica (Amsterdam, Janssonius, 1660) · Stanford University Libraries, Glen McLaughlin Map Collection of California as an Island · Publiek domein (Public Domain Mark) · Bron

Plaat 6: een rond schema van het heelal volgens Tycho Brahe, omgeven door de dierenriem. Linksonder en rechtsonder zitten figuren bij globes, passers en andere instrumenten, voor ruïnes. — Tycho Brahe liet de Aarde in het midden staan, met de Maan en de Zon eromheen, terwijl de andere planeten om de Zon draaien. Zo hield hij vast aan het oude beeld en nam hij toch iets van Copernicus over. Deze plaat is in 1656 gegraveerd.
**Planisphaerium Braheum** (plaat 6) · Andreas Cellarius, Harmonia Macrocosmica (Amsterdam, Janssonius, 1660; volgens Stanford mogelijk een afdruk uit 1708) · Stanford University Libraries, Glen McLaughlin Map Collection of California as an Island · Publiek domein (Public Domain Mark) · Bron

Plaat 8: een rond schema met de Aarde in het midden en de planeten als medaillons op hun banen, binnen een ring met de beelden van de dierenriem; onder zitten geleerden bij globes. — Mercurius en Venus draaien in dit model om de Zon, die zelf om de Aarde draait; zo wordt verklaard waarom die twee altijd dicht bij de Zon staan. De tekening is een kopie van een diagram uit een middeleeuws handschrift, de Karolingische Leidse Aratea uit de negende eeuw, dat eerder van Hugo de Groot was. Omdat dat handschrift de gedichten van Aratus bevat, werd het model aan hem toegeschreven, al komt het niet van hemzelf.
**Planisphaerium Arateum** (plaat 8) · Andreas Cellarius, Harmonia Macrocosmica (1661), scan: R.H. van Gent · Publiek domein · Bron

Plaat 15: een ring met de twaalf tekens van de dierenriem rond een kleine wereldkaart van het noordelijk halfrond, met in de ring lijnen die de tekens met elkaar verbinden; in de hoeken engelen met banderollen en twee kleine diagrammen. — Lijnen in de ring tonen hoe planeten ten opzichte van elkaar kunnen staan: bij elkaar, tegenover elkaar, of onder een hoek van 60, 90 of 120 graden. In 1660 hoorde de astrologie nog bij de sterrenkunde; wie planeten berekende, deed dat vaak ook om hun invloed te duiden. Deze plaat is gesigneerd door Johannes van Loon.
**Typus Aspectuum, Oppositionum et Coniunctionum** (plaat 15) · Andreas Cellarius, Harmonia Macrocosmica (Amsterdam, Janssonius, 1660) · Stanford University Libraries, Glen McLaughlin Map Collection of California as an Island · Publiek domein (Public Domain Mark) · Bron

Plaat 19: de Aarde in het midden tussen wolken, daaromheen acht standen van de Maan, met de Zon met gezicht bovenaan; links onderaan een tabel met de namen van de maanfasen en rechtsonder een tweede schema met zonnestralen. — De Maan staat in acht standen rond de Aarde, met de Zon bovenaan; het donkere deel van elke maan is met arcering aangegeven. Linksonder staan de namen van de fasen en rechtsonder laat een tweede schema zien hoe het zonlicht de Maan raakt. Ook deze plaat is gesigneerd door Van Loon.
**Typus Selenographicus Lunae Phases** (plaat 19) · Andreas Cellarius, Harmonia Macrocosmica (Amsterdam, Janssonius, 1660) · Stanford University Libraries, Glen McLaughlin Map Collection of California as an Island · Publiek domein (Public Domain Mark) · Bron

Plaat 22: een halfrond van de sterrenhemel waarin figuren uit de Bijbel de sterrenbeelden vervangen: onder meer een groot schip, een ark, een paus en koningen, tussen wolken en engelen. — In 1627 verving Julius Schiller in zijn *Coelum stellatum christianum* de heidense sterrenbeelden door bijbelse en christelijke figuren, zoals apostelen, Maria, het scheepje van Petrus en de ark van Noach. Cellarius nam die hemel op, in twee halfronden; dit is het eerste.
**Coeli Stellati Christiani Haemisphaerium Prius** (plaat 22) · Andreas Cellarius, Harmonia Macrocosmica (1661), scan: R.H. van Gent · Publiek domein · Bron

Plaat 23: het tweede halfrond van de christelijke sterrenhemel, met apostelen, heiligen en engelen tussen wolken; een grote kruisbalk, een gordijn van water en twee kleine hemelkaartjes onderaan. — Het tweede halfrond van Schillers christelijke hemel. Bij elke figuur staat in kleine letters de naam van het sterrenbeeld dat hij vervangt: Sint-Andreas staat zo op de plek van de Stier en Sint-Jozef op die van Orion.
**Coeli Stellati Christiani Haemisphaerium Posterius** (plaat 23) · Andreas Cellarius, Harmonia Macrocosmica (1661), scan: R.H. van Gent · Publiek domein · Bron

Plaat 24: de noordelijke sterrenhemel als cirkelvormige kaart met de klassieke sterrenbeelden als gekleurde figuren, onder meer de Grote Beer, de Leeuw, de Kreeft en Andromeda, op een achtergrond van wolken. — De klassieke sterrenbeelden van het noordelijk halfrond, als figuren getekend: de Grote Beer, Perseus, Bootes, de Draak en de dierenriem langs de rand.
**Haemisphaerium Stellatum Boreale Antiquum** (plaat 24) · Andreas Cellarius, Harmonia Macrocosmica (1661), scan: R.H. van Gent · Publiek domein · Bron

Plaat 27: de zuidelijke sterrenhemel als cirkelvormige kaart met sterrenbeelden als gekleurde figuren, onder meer een schip, een walvis, een centaur en een grote vis, op een achtergrond van wolken. — Het zuidelijk halfrond van de sterrenhemel, met onder meer het schip Argo, Centaurus en de Walvis. Er staan ook sterrenbeelden op die pas rond 1600 door Nederlandse zeevaarders zijn vastgelegd, zoals de Pauw, de Kraanvogel en de Toekan.
**Haemisphaerium Stellatum Australe Antiquum** (plaat 27) · Andreas Cellarius, Harmonia Macrocosmica (1661), scan: R.H. van Gent · Publiek domein · Bron

Drukken en uitgaven

Na de eerste druk van 1660/61 verscheen omstreeks 1680 of later nog een uitgave. In 1694 kochten Gerard Valk en Pieter Schenk de koperplaten; in 1708 gaven ze de atlas opnieuw uit, meestal zonder de inleiding en het commentaar en met soberder kleuren dan de eerste drukken.

Zelf kijken

De afbeeldingen op deze pagina komen uit twee bronnen. De platen 1, 4, 6, 15 en 19 zijn scans van Stanford University Libraries (Public Domain Mark); de platen 8, 22, 23, 24 en 27 zijn scans van Robert van Gent van de uitgave van 1661 (publiek domein). Onder elke plaat staat welke dat is. We hebben ze alleen bijgesneden en verkleind; aan het beeld zelf is niets veranderd. Alle negenentwintig platen staan op de site van Robert van Gent (Universiteit Utrecht).

Lees wie Andreas Cellarius was

Taal