Andere hemels
Japanse sterrenkunde
Meer dan duizend jaar lang haalde Japan zijn sterrenkunde uit China: de sterrenkaart, de maanhuizen, de kalender en het duiden van tekens aan de hemel. Deze pagina volgt die geschiedenis van de sterrenkaarten in twee graven bij Asuka tot de overstap op de gregoriaanse kalender in 1873. Bij elke bewering staat de bron; waar de bronnen het oneens zijn, zeggen we dat.
Rekenhulp: Sukuyō-rekenhulp. Vind je geboortehuis in de 27 Japanse maanhuizen met de regel van het Sukuyōkyō, en zie waar de Maan echt stond.
Sterren in de graven: Takamatsuzuka en Kitora
Twee grafheuvels bij Asuka, ten zuiden van Nara, bevatten de oudste sterrenkaarten van Japan. Volgens de officiële rapporten zijn ze allebei gebouwd rond het einde van de zevende of het begin van de achtste eeuw. Op het plafond van de stenen grafkamer van Takamatsuzuka (高松塚) zijn de sterren schijfjes bladgoud, met rode lijnen verbonden tot sterrenbeelden; in de gangbare lezing ligt in het midden de omheining rond de pool en daaromheen liggen de 28 maanhuizen. Op de wanden staan de Blauwe Draak, de Witte Tijger en de Zwarte Schildpad, de dieren van drie windrichtingen; de Vermiljoenen Vogel van het zuiden ging waarschijnlijk verloren toen grafrovers in de Kamakura-tijd door de zuidwand inbraken. Het graf werd in 1973 een Bijzondere Historische Plaats, de muurschilderingen in 1974 een Nationale Schat.
Het plafond van het graf van Kitora is uitgebreider. Naast de Zon in bladgoud in het oosten en de Maan in zilver in het westen heeft het een volledige sterrenkaart met cirkels voor de hemelequator, de ecliptica en de grenzen van de altijd zichtbare en de nooit zichtbare hemel. Het Nationaal Onderzoeksinstituut voor Cultureel Erfgoed in Nara noemt het het oudste bewaarde voorbeeld ter wereld van een echte sterrenkaart in Chinese stijl; volgens het portaal Japan Heritage telt de kaart 277 sterren. Kitora is ook het enige graf in Japan waarin alle vier de dieren van de windrichtingen bewaard zijn, en daaronder stonden figuren van de twaalf dieren van de Chinese cyclus: het Agentschap voor Culturele Zaken bevestigt er nu negen. De muurschilderingen zijn vanaf 2004 voor de restauratie van de wanden gehaald en werden in 2019 een Nationale Schat.

Waar en wanneer zijn deze sterren waargenomen? In 2015 concludeerden het Agentschap voor Culturele Zaken en het instituut in Nara dat de kaart de hemel laat zien zoals die rond de vierde eeuw te zien was op ongeveer 34° noorderbreedte, de breedte van Chang'an en Luoyang in China; Sōma Mitsuru van het Nationaal Astronomisch Observatorium van Japan deed de berekening. Nakamura Tsuko, vroeger verbonden aan de Teikyo Heisei-universiteit, plaatste haar juist rond de eerste eeuw v.Chr. In 2021 zette een onderzoeker van het instituut in Nara de eerdere schattingen op een rij, 80 v.Chr. ± 40 jaar en 300 n.Chr. ± 90 jaar, en concludeerde dat de kaart niet nauwkeurig genoeg is om haar met de precessie te dateren.
Het Bureau voor Yin en Yang
Aan het Japanse hof was sterrenkunde het werk van een overheidsdienst, het Bureau voor Yin en Yang (陰陽寮, Onmyōryō), onder het Ministerie van het Centrum. Latere geschiedschrijvers dateren het in de regering van keizer Tenmu (673–686); de wetboeken van het begin van de achtste eeuw gaven het zijn vaste vorm. Die wetboeken noemen de ambten: een Doctor in de Sterrenkunde (天文博士) die de hemel bekeek, bij iets ongewoons een verzegeld bericht aan de keizer stuurde (天文密奏) en tien leerlingen onderwees; een Doctor in de Kalender (暦博士) die de kalender maakte; twee Doctors van de Waterklok (漏刻博士) die met twintig tijdwachters de uren maten en met klokken en trommels aankondigden; en zes waarzeggers. De kalender voor het volgende jaar werd vooraf gemaakt, op de eerste dag van de elfde maand naar het ministerie gestuurd en aan de keizer aangeboden.
Het voorbeeld was het China van de Tang, maar de uitkomst was anders. Volgens de Heibonsha-wereldencyclopedie hoorden sterrenkunde en kalender in China bij één dienst van meer dan duizend mensen, en de waarzeggerij bij een andere dienst van ongeveer negentig. Het Japanse bureau deed beide. De auteur van dat artikel oordeelt dat de waarzeggerij zwaarder woog omdat de Japanse kennis van de sterrenkunde nog beperkt was. Vanaf de negende eeuw namen de waarzeggers van het bureau (onmyōji) steeds meer rituelen tegen onheil voor de keizer en de adel op zich. Toen het paleis in 1127 afbrandde, verbrandde ook de grote klok van de waterklok, die in gebruik was sinds de hoofdstad naar Heian-kyō was verhuisd, en daarna ging het bureau achteruit.
In de tiende eeuw was Kamo no Yasunori (賀茂保憲, 917–977) Doctor in de Kalender, Doctor in de Sterrenkunde en hoofd van het bureau. Volgens het verhaal dat de meeste bronnen volgen, gaf hij de kalender door aan zijn zoon Mitsuyoshi en de sterrenkunde aan zijn leerling Abe no Seimei; vanaf toen hield de familie Kamo de kalender en de familie Abe de hemel, allebei erfelijk. Abe no Seimei (安倍晴明), later de held van talloze legenden, verschijnt voor het eerst in de bronnen in 960 als leerling in de sterrenkunde, werd Doctor in de Sterrenkunde en stierf in 1005; het enige boek dat zeker van hem is, is de Senji ryakketsu (占事略決), een handboek voor waarzeggerij. De lijn van Abe nam later de naam Tsuchimikado aan. In 1683 kreeg de familie Tsuchimikado het recht om elke waarzegger in het land een vergunning te geven, en in 1870 werd het bureau opgeheven.
Kalenders van 862 tot 1873
Volgens het Nationaal Astronomisch Observatorium van Japan werden kalenderdatums in Japan voor het eerst gebruikt in 604. Net als China gebruikte Japan maan-zonnekalenders: maanden die de Maan volgen, met ongeveer om de drie jaar een extra maand (schrikkelmaand) om het jaar gelijk te houden met de Zon. Ze kwamen allemaal uit China. De Senmyō-kalender (宣明暦), in 859 aangeboden door een gezant uit het koninkrijk Balhae, werd in 862 ingevoerd. In China werd hij na ongeveer 71 jaar vervangen, maar Japan stopte in 894 met zijn gezantschappen naar China en hield de Senmyō-kalender ongeveer 800 jaar aan. Toen het centrale gezag in de lange periode van oorlogen verzwakte, gingen plaatselijke kalendermakers hun eigen kalenders drukken, en omdat ieder zelf rekende, liepen hun datums soms uiteen.
De eerste Japanse hervorming kwam van Shibukawa Harumi (渋川春海, geboren 1639), de oudste zoon van een van de vier families van go-spelers van het shogunaat. In 1673 stelde hij voor de Senmyō-kalender te vervangen door de Chinese Shoushi-kalender, maar de zonsverduistering van 1675, die de Shoushi-kalender niet voorspelde en de Senmyō-kalender wel, vond plaats, en het plan liep vast. Harumi verbeterde daarna zelf de Chinese kalender: hij bepaalde waar in haar baan de Zon het snelst beweegt en corrigeerde voor het verschil in lengtegraad tussen China en Kyoto. Eerst werd nog voor een andere Chinese kalender gekozen, maar waarnemingen in Kyoto gaven de doorslag: op de 29e dag van de tiende maand van 1684 kreeg zijn kalender de naam Jōkyō (貞享暦), in gebruik vanaf 1685. Harumi werd de eerste officiële astronoom van het shogunaat (天文方, tenmonkata), en vanaf toen mocht, met uitzondering van het verre Satsuma, geen streek nog een eigen kalender maken.


De volgende hervorming mislukte. De Hōreki-kalender (宝暦暦) van de familie Tsuchimikado, in gebruik vanaf 1755, liet de totale zonsverduistering van 7 oktober 1763 weg; in 1771 volgde een verbeterde versie. De Kansei-kalender van 1798 nam westerse sterrenkunde over, via Chinese boeken (zie Holland in de hemel van Edo). De Tenpō-kalender (天保暦) van Shibukawa Kagesuke, in gebruik vanaf 1844, was de laatste en de nauwkeurigste: hij legde de zonnetermen op de werkelijke stand van de Zon in plaats van op gelijke afstanden in de tijd. Hij eindigde op de 2e dag van de twaalfde maand van Meiji 5, 31 december 1872.
De nieuwe regering had de overstap aangekondigd op de 9e dag van de elfde maand van Meiji 5 (1872): de 3e dag van de twaalfde maand werd 1 januari 1873. Naast het verschuiven van de seizoenen en het bijgeloof in de aantekeningen van de almanak wijst het Nationaal Astronomisch Observatorium op een reden uit de herinneringen van Ōkuma Shigenobu: sinds 1871 betaalde de regering maandsalarissen, en het oude jaar 1873 zou een schrikkelmaand hebben gehad, dus dertien salarissen. Met de nieuwe kalender verdween die schrikkelmaand, en omdat de twaalfde maand van 1872 nu maar twee dagen had, werd ook die niet uitbetaald: twee maanden salaris bespaard.

We gebruiken de oude kalender zelf: de Sukuyō-rekenhulp zet een geboortedatum om naar de oude Japanse kalender. Daarvoor berekenen we de nieuwe manen en zonnetermen in Japanse tijd zelf, en die uitkomst hebben we getoetst aan de tabellen van het Nationaal Astronomisch Observatorium van Japan voor 2004 tot en met 2027. Sukuyō-rekenhulp
Rokuyō: de zes dagen
Veel Japanse kalenders drukken nog altijd de rokuyō (六曜), een reeks van zes dagnamen: senshō (先勝), tomobiki (友引), senbu (先負), butsumetsu (仏滅), taian (大安) en shakkō (赤口). De regel hangt alleen af van de oude kalender: de eerste dag van de eerste en de zevende maand is senshō, van de tweede en de achtste tomobiki, en zo verder tot shakkō voor de zesde en de twaalfde; daarna volgen de namen elkaar op volgorde op. Anders gezegd: is de som van het nummer van de maand en het nummer van de dag deelbaar door zes, dan is de dag taian. Een schrikkelmaand telt als de maand ervoor.
De traditie geeft elke dag een karakter: taian is gunstig voor alles, butsumetsu ongunstig voor alles, en op tomobiki, 'een vriend meetrekken', vermijdt men begrafenissen. Waar de reeks vandaan komt, is onzeker. Meestal wordt ze teruggevoerd op een Chinese methode om de uren te duiden, maar de woordenboeken verschillen over wanneer ze Japan bereikte, en ze dateren de huidige vorm ergens tussen 1747 en de jaren 1830. In 1872 verbood de nieuwe regering de gunstige en ongunstige aantekeningen in de almanak; de rokuyō overleefden in onofficiële kalenders en raakten na de Tweede Wereldoorlog wijd verbreid.
Sukuyō, de negen hemellichten en Myōken
Een tweede, boeddhistische traditie kwam met de monnik Kūkai, die in 806 het Sukuyōkyō (宿曜經) uit het China van de Tang meebracht. Dit handboek over astrologie, toegeschreven aan Amoghavajra (759, bewerkt in 764), werkt met 27 maanhuizen in plaats van de 28 van de Chinese sterrenkunde. Hōzō (905–969), een monnik van de Tōdai-ji, geldt als de stichter van Sukuyōdō, de 'weg van de huizen en de hemellichten'; volgens Jeffrey Kotyk was het de enige Japanse traditie die horoscopen trok. Onze Sukuyō-rekenhulp zoekt het geboortehuis met de regel van de tekst.
Hoe je iemands geboortehuis bepaalt, was het onderwerp van een beroemd dispuut tussen Hōzō en Kamo no Yasunori. Een latere verzameling esoterische rituelen, de Gyōrinshō (行林抄), legt het vast: Hōzō nam het huis waarin de Maan stond op het uur van de geboorte, en dat moet je uitrekenen; Yasunori nam het huis dat de almanak aan de geboortedag gaf. De uitspraak volgde Hōzō voor het huis. Voor hun berekeningen gebruikten de boeddhistische astrologen de Futian-kalender (符天暦), die de monnik Nichien in 957 op verzoek van Yasunori zelf uit China had meegebracht.
De negen hemellichten (九曜, kuyō) zijn de zeven van de week (de Zon, de Maan, Mars, Mercurius, Jupiter, Venus en Saturnus) plus Rāhu en Ketu, in de Indiase sterrenkunde de twee punten waar de baan van de Maan de ecliptica kruist. Ze kwamen uit India en bereikten Japan via het esoterisch boeddhisme, waar waarzeggers ze koppelden aan iemands geboortejaar. Myōken (妙見) is de Poolster als bodhisattva, in de praktijk vaak samengesmolten met de Grote Beer. Krijgersgeslachten zoals de Chiba vereerden hem als oorlogsgod, en hun familiewapens met negen en tien sterren herinneren aan die cultus.


De hemel in het dagelijks leven: Subaru en Tanabata
Subaru (昴) is de Japanse naam van de Plejaden, de sterrenhoop waarin het oog meestal zes sterren ziet. Geleerden uit de Edo-tijd leidden de naam af van het werkwoord subaru, 'samenbinden', alsof de sterren aan een draad geregen zijn; verwante woorden voor snoeren van juwelen staan in de Kojiki en de Man'yōshū. Als naam van een ster staat hij voor het eerst in het woordenboek Wamyōshō (ongeveer 934), dat het Sukuyōkyō citeert, en het bekendst in het Hoofdkussenboek van Sei Shōnagon: 'Van de sterren: Subaru…'
Tanabata (七夕), op de zevende dag van de zevende maand, komt van de Chinese legende van het Weefstersmeisje (Wega) en de Koeherder (Altaïr), die elkaar eens per jaar ontmoeten over de Melkweg. Aan het hof van de Nara-tijd was dit het feest van de twee sterren, waarop vrouwen baden om vaardigheid in hun handwerk. De Man'yōshū bevat meer dan honderd gedichten over Tanabata. In de Edo-tijd verspreidde het feest zich onder gewone mensen en werd het een van de vijf seizoensfeesten.


Wat we niet weten
- Wanneer en waar de hemel van de kaart van Kitora is waargenomen: rond de vierde eeuw in China, rond de eerste eeuw v.Chr., of, zoals Simon Potter betoogt, op een breedte op het Koreaanse schiereiland. Volgens het instituut in Nara is de kaart misschien niet nauwkeurig genoeg om dat te beslissen.
- Hoeveel van de twaalf dierfiguren in Kitora bewaard zijn: de pagina van het instituut in Nara noemt er zes, de huidige pagina van het Agentschap voor Culturele Zaken negen.
- In welk jaar Hōzō en Kamo no Yasunori over het geboortehuis twistten: de Gyōrinshō noemt geen jaar; Liang (2025) noemt 961, andere bronnen 963.
- Wanneer Abe no Seimei geboren is: het jaar 921 in de woordenboeken berust op latere stambomen.
- Hoe Kamo no Yasunori zijn kennis verdeelde: volgens de meeste bronnen ging de kalender naar zijn zoon en de sterrenkunde naar Abe no Seimei, maar volgens één encyclopedie gingen sterrenkunde en kalender naar de zoon en de leer van yin en yang naar Seimei.
- Waar de rokuyō vandaan komen en wanneer ze Japan bereikten.
- Hoe de Japanse tekst van het Sukuyōkyō, die in de middeleeuwen werd gebruikt, verschilt van de Chinese tekst die wij citeren: volgens Yano Michio verschillen ze aanzienlijk, maar zijn vergelijking hebben we niet kunnen lezen.
- De maandster van Kyūsei (Negen Sterren Ki): de woordenboeken geven de regel voor de jaarster, maar een gepubliceerde regel voor de maandster hebben we niet gevonden. Daarom is er nog geen Kyūsei-rekenhulp.
Bronnen
- Nationaal Onderzoeksinstituut voor Cultureel Erfgoed in Nara, 'Wat is het graf van Kitora?': de datering, de vier dieren van de windrichtingen, de sterrenkaart. nabunken.go.jp
- Agentschap voor Culturele Zaken, openstelling van de muurschilderingen van Kitora: de negen dierfiguren, het weghalen van de schilderingen tot 2010. bunka.go.jp
- Japan Heritage, 'Kitora Tomb Murals': 277 sterren, Nationale Schat in 2019. japanheritage.jp
- Wakasugi Tomohiro, 'Het "raadsel" van de waarnemingstijd van de sterrenkaart van Kitora', blog van het instituut in Nara, juli 2021. nabunken.go.jp
- People's Daily Online, Japanse editie, 16 juli 2015: de conclusie van 2015, Sōma Mitsuru en Nakamura Tsuko. web.archive.org
- Simon Potter, 'The geographical significance of the tomb inside the Kitora burial mound in Asuka, Nara Prefecture', Universiteit van Nagoya. nagoya.repo.nii.ac.jp
- Agentschap voor Culturele Zaken en Nationaal Onderzoeksinstituut voor Cultureel Erfgoed in Tokio, rapport over de restauratie van de muurschilderingen van Takamatsuzuka (2025); Japanse Wikipedia, 'Takamatsuzuka kofun': het plafond en de verloren Vermiljoenen Vogel. tobunken.repo.nii.ac.jp · ja.wikipedia.org
- Kotobank, 'Onmyōryō' (Heibonsha-wereldencyclopedie, Nipponica en andere woordenboeken): het bureau, de ambten, de vergelijking met het China van de Tang, de brand van 1127. kotobank.jp
- Dai Nihon shi, deel 281, ambten 2: de ambten volgens de Ryō no gige; de verdeling tussen Kamo en Abe. miko.org
- Kotobank, 'Abe no Seimei', 'Kamo no Yasunori' en 'familie Tsuchimikado'. kotobank.jp · kotobank.jp · kotobank.jp
- Chenxue Liang, 'The Zokushōsai Ritual: Chinese Origins and Its Development in Japanese Onmyōdō Practices', Religions 16 (2025), 1555: de rituelen van de waarzeggers, de Futian-kalender van 957, het jaar 961. doi.org
- Nationaal Astronomisch Observatorium van Japan, Koyomi Wiki, geschiedenis van de Japanse kalender, delen 1, 2, 3 en 6: van 604 tot de Senmyō-kalender, Shibukawa Harumi, de Hōreki-kalender, de hervorming van 1872. eco.mtk.nao.ac.jp · eco.mtk.nao.ac.jp · eco.mtk.nao.ac.jp · eco.mtk.nao.ac.jp
- Weblio (Japanse Wikipedia), 'Tenpō-kalender'. weblio.jp
- Kotobank, 'Rokuyō' (Nipponica en andere woordenboeken), en Japanse Wikipedia, 'Rokuyō': de regel, de betekenissen, de geschiedenis. kotobank.jp · ja.wikipedia.org
- Jeffrey Kotyk, 'Japanese Buddhist Astrology and Astral Magic: Mikkyō and Sukuyōdō', Japanese Journal of Religious Studies 45/1 (2018), 37–86: Kūkai, horoscopen, de twee versies van de tekst. nirc.nanzan-u.ac.jp
- Gyōrinshō, Taishō deel 76, nr. 2409, blz. 458c (SAT): het dispuut tussen Hōzō en Kamo no Yasunori. 21dzk.l.u-tokyo.ac.jp
- Kotobank, 'Kuyō' en 'Myōken'; gemeente Chiba, 'De familie Chiba en de verering van Myōken'. kotobank.jp · kotobank.jp · city.chiba.jp
- Kotobank, 'Subaru' en 'Tanabata'. kotobank.jp · kotobank.jp
- Kotobank, 'Kyūsei': de regel voor de jaarster. kotobank.jp