CellariusHoroscope
NLNederlands

Het Hoorn van Cellarius

Zonnewijzers in Noord-Holland

Een zonnewijzer wijst de ware zonnetijd van zijn eigen plaats aan. Een klok doet dat niet: die volgt sinds 1909 een tijd die voor het hele land geldt. Daarom staat de schaduw op de middagstreep zelden om twaalf uur.

Wat de bronnen zeggen

  • Vóór 1 mei 1909 had Nederland geen wettelijke tijd. De wet van 23 juli 1908 bepaalde: ‘De wettelijke tijd in Nederland is de middelbare zonnetijd van Amsterdam.’ [11], [12]
  • Sindsdien wijkt de kloktijd af van wat een zonnewijzer aanwijst, en hoeveel hangt af van de plaats, de datum en de wettelijke tijd van dat jaar. Onder aan deze pagina reken je het zelf uit.

De westwijzer van Oosthuizen

  • Boven de westingang van de Hervormde kerk in Oosthuizen, tussen Edam en Hoorn, zit een houten zonnewijzer in een houten omlijsting. [1], [5]
  • De wijzer bestaat uit twee houten panelen. Letters, lijnen en krullen staan er in bas-reliëf op: het hout eromheen is weggesneden. [3]
  • De vermoedelijke maker is Jacob Oostwout (1714–1784). Rechtsonder staat de naam van de maker. [3]
  • Het is een westwijzer: hij hangt op een muur die naar het westen kijkt en wijst dus alleen de middag aan. Hij begint om één uur. [1]
  • Op de wijzer staan uurlijnen, datumbogen met de tekens van de dierenriem, azimutlijnen met de namen van de winden en hoogtebogen voor een zonshoogte van 10° tot 50°. [1], [3]
  • Een boog voor 60° ontbreekt, en dat klopt: om één uur staat de zon in Oosthuizen ook in de zomer nog net onder de 60°. [1]
  • M.J. Hagen, de secretaris van De Zonnewijzerkring, noemde de wijzer in 1978 ‘uniek voor Nederland’ en ‘een gnomonisch juweeltje’. Niet omdat het een westwijzer is, schreef hij, want die waren er ook elders, maar door de hoogtebogen: ‘aan een gevel zijn ze verder in Nederland niet te vinden.’ [1]
  • Buiten Nederland kende Hagen dezelfde combinatie van azimut- en hoogtelijnen van de zonnewijzer op de binnenplaats van Queens’ College in Cambridge (1733) en van Peter Apian op de Burg Trausnitz in Landshut (1524). [2]
  • Een uitgesneden koperen stijlplaat met een index werpt de schaduw. Volgens De Zonnewijzerkring is het schaduwpatroon het mooist rond twee uur na de ware middag. [3]
  • Boven aan de wijzer staat ‘Fugit hora’: het uur vliedt. [1], [3]
  • In 1978 was de wijzer grijs geverfd en was het paneel aan het verrotten. Hagen schreef: ‘Er is dringend een ingrijpende restauratie nodig!’ [1]
  • In 1981 is de wijzer op advies van De Zonnewijzerkring gerestaureerd en in kleur uitgevoerd: de datumbogen rood, de uurlijnen goud en de rest groen, net als de lijst. [3]

De westwijzer nagerekend

  • Van de wijzer is geen vrije foto beschikbaar. Daarom staat hier een berekende tekening: zo ziet een westwijzer voor Oosthuizen eruit volgens de berekening. Het is geen afbeelding van de wijzer zelf.
  • Op een muur die zuiver naar het westen kijkt, lopen de uurlijnen evenwijdig, schuin onder 52,6° (de breedte van Oosthuizen). De lijn van twaalf uur ligt oneindig ver weg: daarom begint de wijzer om één uur.
  • De westgevel van de kerk kijkt niet zuiver naar het westen. Uit de BAG berekenden wij een richting van 274,6°: ongeveer 4,6° naar het noorden. [16]
  • Dat maakt vooral bij de vroege middaguren verschil. Op de evenaarsboog ligt de lijn van één uur bij een zuivere westmuur 2,96 keer de stijlhoogte opzij van de voet van de stijl. Bij een muur die naar 274,6° kijkt, is dat 4,00 keer. Bij vijf uur is het verschil maar 0,09 keer.
  • Of de maker met die afwijking rekening hield, weten we niet. We hebben de tekening daarom niet met de echte wijzer vergeleken.
10°20°30°40°50°1314151617181920
Zuiver west (270°)
10°20°30°40°50°1314151617181920
Westgevel volgens de BAG (274,6°)

Berekend, geen afbeelding van de echte wijzer. Goud: de uurlijnen van 13 tot 20 uur ware tijd. Rood: de datumbogen bij het begin van de tekens van de dierenriem. Groen: de hoogtebogen van 10° tot 50° en de azimutlijnen per 15°. De stip is de voet van de index.

De zonnewijzer van de Bullekerk in Zaandam

  • Aan de Bullekerk in Zaandam zit een zonnewijzer op een muur die 9° van het zuiden naar het oosten afwijkt. [4]
  • Vermoedelijk is hij rond 1700 gemaakt. [4]
  • Hij heeft hetzelfde patroon als de wijzer van Oosthuizen: uurlijnen, datumlijnen met de tekens van de dierenriem, lijnen voor de windrichtingen en lijnen voor de hoogte van de zon. Hagen noemde de twee in 1979 ‘de twee Nederlandse parels Oosthuizen en Zaandam’. [2], [4]
  • Het opschrift is ‘HORA RUIT TEMPUS FUGIT’: het uur snelt voort, de tijd vliedt heen. [4]
  • In 1979 is de wijzer met advies van De Zonnewijzerkring gerestaureerd. Van de belijning was toen nog nauwelijks iets te zien, zodat de wijzer ‘geheel opnieuw is berekend en getekend’. De lijnen van nu zijn dus van 1979. [4]
  • Waarom juist hier zulke wijzers hangen? Hagen vermoedde in 1979, in navolging van de Duitse gnomonicus Rohr, dat het met de zeevaart te maken had: azimut en hoogte zijn de grondgegevens van de navigatie, in dorpen ‘waar veel zeevaarders rondliepen, en waar de stuurmansleerling op die zonnewijzers zo prachtig het verband kon bestuderen’. [2]

Andere historische zonnewijzers boven het IJ

  • Medemblik: in het tympaan van de voormalige Landswerf, die naar een plan van 1796 in 1800 werd herbouwd. [6]
  • Wormerveer: aan de Hervormde kerk een rond venster in de zuidelijke topgevel, met een omlijsting die tevens zonnewijzer is. De gevel heeft rococokrullen. [7]
  • Schermerhorn: bij het Noorderpolderhuis een zonnewijzer op een rococovoetstuk van hardsteen. Of de wijzer zelf even oud is als het voetstuk, zegt het register niet. [8]
  • Oudeschild (Texel): in de tuin van Brakestein alleen nog de sokkel van een zonnewijzer in Lodewijk XV-stijl. [9]
  • Enkhuizen: in het Zuiderzeemuseum een koperen zonnewijzer uit 1749 met een gegraveerde zon en de tekst ‘DOCET UMBRA’: de schaduw leert. [10]
  • We noemen alleen wijzers waarvan een register of een bron de ouderdom aanwijst. Moderne zonnewijzers en wijzers zonder datum staan er niet bij.
OosthuizenZaandamWormerveerSchermerhornMedemblikEnkhuizenOudeschild
De historische zonnewijzers op deze pagina. Eigen tekening, niet op schaal.

Wanneer is het echt middag?

  • Een zonnewijzer wijst twaalf uur aan als de zon precies in het zuiden staat: de ware middag. Een klok wijkt daar om drie redenen van af.
  • Ten eerste de tijdsvereffening: door de schuine stand van de aardas en de ellipsvormige baan van de aarde loopt de zon het ene deel van het jaar voor en het andere achter, tot ruim een kwartier.
  • Ten tweede de lengte: elke graad naar het westen is vier minuten later. Oosthuizen ligt op 4,99° oost, dus 19 minuten en 58 seconden na Greenwich.
  • Ten derde de wettelijke tijd. Van 1 mei 1909 tot 1 juli 1937 was dat de Amsterdamse tijd: 19 minuten en 32,13 seconden na Greenwich, de meridiaan van de Westertoren. Vanaf 1 juli 1937 werd het de tijd van de meridiaan van 5° oost: precies 20 minuten na Greenwich. [11], [12]
  • Oosthuizen ligt maar twee seconden ten westen van die meridiaan van 5°. Van 1937 tot 1940 liep de wettelijke klok daar dus vrijwel gelijk met de plaatselijke middelbare tijd. [12]
  • Vanaf 1 mei 1916 kwam er in de zomer een uur bij, elk jaar op andere data. [13]
  • In de nacht van 15 op 16 mei 1940 schakelde de Duitse bezetter over op de Middeneuropese Tijd met zomertijd erbij: de klokken gingen 1 uur en 40 minuten vooruit. Die zomertijd bleef ook in de winter staan, tot 2 november 1942. [14]
  • Daardoor viel de ware middag in Oosthuizen in de winter van 1940–1941 tussen ongeveer 13.24 en 13.54 uur kloktijd. Dat berekenden wij zelf met de rekenhulp hieronder.
  • Na de oorlog bleef de Middeneuropese Tijd. Zomertijd was er van 1943 tot 1945, en daarna pas weer vanaf 1977, ‘na meer dan dertig jaar’. [14], [15]
  • De rekenhulp rekent de stand van de zon zelf uit en gebruikt voor de wettelijke tijd een eigen tabel naar Van Gent, niet de tijdzones van je browser: die geven voor 1909–1940 de Brusselse tijd in plaats van de Amsterdamse. [12], [13], [14], [15]
-15-10-50+5+10+15janfebmrtaprmeijunjulaugsepoktnovdecminuten
De tijdsvereffening in 2027: hoeveel minuten de zonnewijzer voorloopt (plus) of achterloopt (min) op de middelbare tijd.

Wanneer is het bij jou echt middag?

Een datum tussen 1800 en 2100. De rekenhulp werkt in je browser; er wordt niets verstuurd of bewaard.

Wat we niet weten

  • We weten niet welke Oostwout de wijzer van Oosthuizen maakte. De Zonnewijzerkring noemt Jacob Oostwout (1714–1784) de vermoedelijke maker; op de wijzer staat volgens de bronnen geen voornaam.
  • We weten niet of de maker in Oosthuizen rekende met een zuivere westmuur of met de werkelijke richting van de gevel. Dat zou alleen een opmeting van de wijzer zelf kunnen laten zien.
  • We weten niet hoe de belijning van de Bullekerk eruitzag vóór 1979: die was toen bijna verdwenen.
  • We weten niet hoe oud de zonnewijzers in Alkmaar en De Rijp zijn. Ze zijn waarschijnlijk oud, maar geen bron noemt een datum; daarom staan ze hier niet.
  • We weten niet of de zonnewijzer die in 1978 bij het weeshuis van Medemblik werd genoemd, nog bestaat.

Bronnen

  1. M.J. Hagen, ‘De bizondere zonnewijzer in Oosthuizen’, Bulletin van De Zonnewijzerkring I (juli 1978), blz. 21–22 Gelezen: de plaats boven de westingang, ‘uniek voor Nederland’ en ‘een gnomonisch juweeltje’, de hoogtebogen van 10° tot 50°, waarom er geen boog van 60° is, ‘Fugit hora’ en de oproep tot restauratie.
  2. M.J. Hagen, over de combinatie van azimut- en hoogtelijnen, Bulletin van De Zonnewijzerkring IV (augustus 1979), blz. IV 134–135 Gelezen: Cambridge (1733) en Landshut (1524), ‘de twee Nederlandse parels Oosthuizen en Zaandam’ en de zeevaarders.
  3. F. de Vries, ‘Westwijzer aan de kerk, Oosthuizen’, Zonnewijzer van de Maand april 2009, De Zonnewijzerkring Gelezen: de twee panelen, de vermoedelijke maker, het bas-reliëf, de restauratie van 1981 en de kleuren, de stijlplaat met index.
  4. F. de Vries, ‘Afwijkende verticale zonnewijzer, Zaandam’, Zonnewijzer van de Maand mei 2010, De Zonnewijzerkring Gelezen: de muur die 9° van het zuiden naar het oosten afwijkt, de restauratie van 1979, ‘geheel opnieuw berekend en getekend’, ‘vermoedelijk rond 1700’ en het opschrift.
  5. Rijksmonumentenregister, nr. 40332 (Oosthuizen, Raadhuisstraat 61, Hervormde kerk) Gelezen: ‘Boven de westingang zit een houten zonnewijzer in houten omlijsting.’
  6. Rijksmonumentenregister, nr. 28413 (Medemblik, voormalige Landswerf) Gelezen: ‘Naar een plan van 1796 in 1800 herbouwd’ en ‘in het tympaan zonnewijzer’.
  7. Rijksmonumentenregister, nr. 40028 (Wormerveer, Noordeinde 21, Hervormde kerk) Gelezen: de zuidelijke topgevel met rococo-aanzetkrullen ‘alsmede een rond venster met een omlijsting, die tevens zonnewijzer is’.
  8. Rijksmonumentenregister, nr. 33104 (Schermerhorn, Molendijk 11, Noorderpolderhuis) Gelezen: ‘Zonnewijzer op rococo-voetstuk van hardsteen.’
  9. Rijksmonumentenregister, nr. 35153 (Oudeschild, Texel, Brakestein) Gelezen: in de tuin ‘een sokkel van een zonnewijzer in Lodewijk XV-stijl’.
  10. Zuiderzeecollectie, object B000970: zonnewijzer, koper, 1749 (Zuiderzeemuseum, Enkhuizen) Gelezen: de gegraveerde zon met ‘DOCET UMBRA’, de windstreken, het jaartal 1749 en de cijfers 1 tot en met 12.
  11. Staatsblad 1908, nr. 236: Wet van den 23sten Juli 1908, tot invoering van een wettelijken tijd Gelezen: artikel 1, ‘De wettelijke tijd in Nederland is de middelbare zonnetijd van Amsterdam.’
  12. R.H. van Gent (Universiteit Utrecht), ‘Eenheid van tijd in Nederland’, in De wettelijke tijd in Nederland Gelezen: de ingang op 1 mei 1909, de Westertoren (19 min 32,13 s na Greenwich) en de meridiaan van 5° O vanaf 1 juli 1937.
  13. R.H. van Gent, ‘Invoering van de zomertijd’, in De wettelijke tijd in Nederland Gelezen: de zomertijd vanaf 1 mei 1916 en de tabel van 1916 tot 1939.
  14. R.H. van Gent, ‘De oorlogsjaren en erna’, in De wettelijke tijd in Nederland Gelezen: de overgang naar de Middeneuropese Tijd met zomertijd in de nacht van 15 op 16 mei 1940, de doorlopende zomertijd tot 2 november 1942 en de zomertijd van 1943 tot 1945.
  15. R.H. van Gent, de zomertijd vanaf 1977, in De wettelijke tijd in Nederland Gelezen: de herinvoering van de zomertijd in 1977 ‘na meer dan dertig jaar’ en de data van 1977 tot nu.
  16. Basisregistratie Adressen en Gebouwen (BAG), pand 0478100000001179 (Oosthuizen, Raadhuisstraat 61) Gebruikt: de omtrek van de kerk. Daaruit berekenden wij zelf de richting van de westgevel: 274,6°, op ongeveer 1° nauwkeurig.

Elke bewering hierboven draagt het nummer van haar bron. Gelezen op 21 en 22 november 2026. Regels zonder nummer zijn onze eigen berekening (de tekening, de lengte en de middag in 1940–1941). Wat we niet in een gelezen bron vonden, staat er niet.

Alle pagina’s over het Hoorn van Cellarius

Vond je dit nuttig? Trakteer me op een koffie ☕