Willem Bontekoe van Hoorn: het schip dat de lucht in vloog en de boot zonder kompas

Wat de bronnen zeggen

• Willem IJsbrantsz. Bontekoe werd in 1587 in Hoorn geboren. Zijn achternaam is een van de namen die naar het uithangteken of de gevelsteen van het familiehuis zijn gegeven. Zijn broers Pieter en Jacob IJsbrantsz. Bontekoe voeren ook als schipper voor de VOC; in 1623 waren alle drie in Indië. ^[1]
• Op 28 december 1618 voer hij als schipper met de Nieuw Hoorn uit van Texel, “ghemant met 206 eters, groot ontrent 550 lasten”, met een oostenwind. “Eters” zijn alle mensen aan boord die gevoed moesten worden: 206 opvarenden. De titelpagina van de druk zegt “Begonnen den 18. December 1618” en “vol-eynt den 16. November 1625”, de tekst zelf “den 28. December”. De regels erna (“Den 29. dito sijn wy de Hoofden gepasseert”) passen bij 28 december, en Hoogewerff noemt ook die datum; waarom de titelpagina 18 december noemt, zegt geen bron die we lazen. ^[1]
• Het schip liep zuidwaarts tot 33 graden en wendde daarna naar de Straat van Soenda. Op 19 november 1619, op 5½ graad zuiderbreedte (“de hooghte van de voorschreven Straet van Sunda”), kwam door het pompen van brandewijn de brand in de brandewijn: de botteliersmaat, Keelemeyn uit Hoorn, zette een kaars op een puntkandelaar in een vat, en een “dief” aan de kaars (een scheef brandende pit, volgens Hoogewerff) viel eraf, precies in het spongat van het vat waaruit hij pompte. ^[1]
• Het vuur bereikte het kruit. Zo’n 60 halve vaten kruit gingen overboord, maar er bleven er ongeveer 300 in het schip. “Het schip sprongh aen hondert duysent stucken; 119 persoonen waren wy noch in 't schip doe het sprongh.” ^[1]
• Bontekoe overleefde de klap op een drijvende mast, samen met de jonge Hermen van Kniphuysen uit het Eiderland. Later telde hij 46 mensen in de boot en 26 in de schuit: 72 personen. ^[1]

Zonder kompas, kaart of graadboog

• In boot en schuit was “noch compas, noch kaert, noch boogh”; men zei dat de opperstuurman, Jan Piet van Hoorn, de kompassen uit het nachthuis had genomen. ^[1]
• Op 21, 22 en 23 november maakten ze een graadboog: een kwadrant op de plecht (het voordek) en een stok met een kruis. De kistemaker Teunis Sybrantsz van Hoorn had een passer; volgens Hoogewerff was de gradenverdeling op de stok aangebracht en is het kruis een verstelbaar dwarshout. ^[1]
• Bontekoe sneed ook een paskaart in de achterkant van een plank, met Sumatra, Java en de Straat van Soenda, en een kompasroos. Op de dag van de ramp had hij om twaalf uur nog de hoogte van de zon genomen: 5½ graad zuiderbreedte, en het gegiste bestek stond ongeveer 90 mijl van het land. Met de passer paste hij elke dag de gegiste plaats af en stelde de koers 70 mijl aan één kant van “'t gat”, om te weten welke kant op ze moesten. ^[1]

Twee hoge blauwe bergen

• Toen de wolken van het land dreven, zag hij “twee hooge blauwe berghen”. Hij herinnerde zich dat hij in Hoorn van Willem Cornelisz. Schouten had horen vertellen (die twee of drie keer in Oost-Indië was geweest) dat op de hoek van Java twee hoge blauwe bergen lagen. ^[1]
• Schouten, “stadgenoot en vriend van Bontekoe” (Hoogewerff), overleed in het voorjaar van 1625 in de Baai van Antongil op Madagaskar; het journaal sluit met zijn dood, met een vers erop. Zo staat de man van Kaap Hoorn in het slot van dit boek. ^[1]

• Kaap Hoorn en de Hoornse eilanden

De naald wijst niet naar het noorden

• Op de terugreis, op 15 maart 1625, peilde Bontekoe de zon bij het opkomen en vond “22 graden, afgaende Noord-westeringh van 't compas”. Hoogewerff zet erbij: “Afnemende noordwestering. Deze mededeeling slaat op de miswijzing van het kompas.” ^[1]
• Bontekoe geeft ook een vuistregel voor de Kaap de Goede Hoop: “als ghy met de peylinghe van 't compas bevindt, dat het compas recht Suyen en Noorden houdt”, kijk dan uit naar land. Hoogewerff: “Dus zonder miswijzing hoegenaamd.” ^[1]
• Zo gebruikte een Hoornse schipper de miswijzing als hulpmiddel. Het gulden kompas van Hoorn, waarop Reynier Pietersz. van Twisch in 1597 een octrooi kreeg, wilde die miswijzing uit de zon aflezen. ^[1]

• Het gulden kompas van Hoorn

Hoe het boek ontstond

• Het journaal verscheen in 1646 in Hoorn, gedrukt bij Isaac Willemsz. voor de Hoornse uitgever Jan Jansz. Deutel; de opdracht is gedateerd 16 juli 1646. Binnen een jaar volgden volgens Hoogewerff drie nadrukken naast de dubbele oplage van de eerste uitgave, en in 1648 klaagt Deutel over roofdrukken in Utrecht en Rotterdam. ^[1]
• Uit de opdracht leidt Hoogewerff af dat Bontekoe bij het verschijnen nog leefde en in Hoorn woonde, vermoedelijk in ruste. Het jaar van zijn overlijden “ligt in duister”. ^[1]

Wat we niet weten

• Wanneer Bontekoe overleed: Hoogewerff noemt het jaar duister; andere jaartallen die we zagen, hebben we niet nagelopen.
• Of hij na deze reis nog naar Indië voer: Hoogewerff weet er niets van.
• Hoe dicht de gedrukte tekst van 1646 bij zijn scheepsjournaal staat: de uitgave is die van Hoogewerff naar de druk, en een bewerking door de uitgever is niet uitgesloten.
• Waar de tonnage (550 last in het journaal) en de aankomstdatum in Zeeland uit andere bronnen anders worden opgegeven: die bronnen hebben we niet zelf gelezen.
• Wat er in Hoorn aan hem herinnert (standbeeld, gevelsteen): we hebben dat nog niet in een bron nagelezen en laten het weg.
• Waarom de titelpagina van 1646 “Begonnen den 18. December 1618” zegt en de tekst “den 28. December”: dat weten we niet; we hebben geen verklaring gevonden.