Astrologie · Arabisch
Arabische astrologie
Tussen de achtste en de elfde eeuw verzamelden astrologen in Bagdad en andere steden van de islamitische wereld de Griekse, Perzische en Indiase astrologie, schreven die in het Arabisch op en gaven haar door aan Europa. Deze pagina vertelt wie ze waren, waar hun kennis vandaan kwam, wat ze deden en hoe het naar Europa ging. Het gaat om geschiedenis: de pagina doet geen voorspellingen en geeft geen religieus advies.
Zelf rekenen, met de regels van al-Bīrūnī
De drie rekenhulpen volgen de regels uit het Boek van onderricht in de beginselen van de kunst van de astrologie van al-Bīrūnī (1029), in de Engelse vertaling van R. Ramsay Wright (1934). Onder elke uitkomst staat de bladzijde met de regel.
- Arabische delen: Het Deel van Fortuin, het Deel van de Geest en de vijf andere planeetdelen, overdag en 's nachts zoals al-Bīrūnī ze geeft.
- Firdaria: De planeetperioden van een leven: 75 jaar in negen periodes, elke planeet met zeven deelperioden, volgens al-Bīrūnī.
- Planeeturen: De twaalf dag- en twaalf nachturen van vandaag, elk met zijn planeet, voor jouw plaats, zoals al-Bīrūnī ze beschrijft.

Wie waren de astrologen?
- Māshāʾallāh (overleden rond 815)
- Een joodse astroloog uit Basra die in Bagdad werkte van de regering van kalief al-Manṣūr tot die van al-Maʾmūn. Samen met al-Nawbakht werkte hij aan de horoscoop voor de stichting van Bagdad in 762. In het Latijn heette hij Messahala.
- ʿUmar ibn al-Farrukhān al-Ṭabarī (8e–9e eeuw)
- Een tijdgenoot van Māshāʾallāh. Het astrologische gedicht van Dorotheus van Sidon was in de derde eeuw in het Perzisch vertaald; ʿUmar maakte er de Arabische uitgave van. Zijn kortere inleiding over geboortehoroscopen werd later in Europa uitgebreid gebruikt door Guido Bonatti.
- Sahl ibn Bishr (eerste helft van de 9e eeuw)
- Een joodse of Syrisch-christelijke astroloog uit Tabaristan, die astroloog was van een gouverneur en later van een vizier in Bagdad. Hij schreef onder meer over keuzen en over vragen. In het Latijn heette hij Zael; Johannes van Sevilla vertaalde vijf van zijn boeken.
- al-Kindī (rond 800 – na 866)
- De filosoof aan de hoven van al-Maʾmūn en al-Muʿtaṣim. Naast veel andere onderwerpen schreef hij over astrologie, en zowel de latere Arabische als de Latijnse traditie kende hem om die geschriften.
- Abū Maʿshar (Balkh, mogelijk 787 – Wāsiṭ, mogelijk 886)
- Hij begon pas op 47-jarige leeftijd met astrologie. Zijn Grote inleiding (Kitāb al-mudkhal al-kabīr) in 106 hoofdstukken verdedigde de astrologie met filosofische bewijzen; ze werd in 1133 en in 1140 in het Latijn vertaald. Zijn Boek over religies en dynastieën las de geschiedenis aan de hand van de conjunctie van Saturnus en Jupiter. In het Latijn heette hij Albumasar.
- al-Qabīṣī (10e eeuw)
- Hij droeg verschillende werken op aan Sayf al-Dawla, emir van Aleppo van 945 tot 967. Zijn korte Inleiding in de astrologie bestaat nog in meer dan 200 Latijnse handschriften en twaalf gedrukte uitgaven (1473–1521); het was het belangrijkste boek waarmee aan de middeleeuwse universiteiten astrologie werd onderwezen. In het Latijn heette hij Alcabitius.
- al-Bīrūnī (973 – rond 1050)
- Hij was een van de grootste geleerden van de middeleeuwen. In 1029 schreef hij in Ghazna het Boek van onderricht in de beginselen van de kunst van de astrologie: eerst meetkunde en rekenkunde, dan de bouw van het heelal en pas daarna astrologie, „want niemand is de naam en titel van astroloog waardig die deze vier wetenschappen niet grondig beheerst”.
Waar kwam hun kennis vandaan?
- Uit het Grieks: het astrologische gedicht van Dorotheus van Sidon werd in de derde eeuw in het Perzisch vertaald en later door ʿUmar ibn al-Farrukhān in het Arabisch gezet.
- Uit het Perzisch: volgens de Biographical Encyclopedia of Astronomers kwam de historische astrologie waarover Abū Maʿshar schreef uit de Sassanidische traditie en voerde kalief al-Manṣūr haar in, als onderdeel van de grondvesting van de nieuwe Abbasidische dynastie.
- Uit India: begin jaren 770 hielp al-Fazārī bij de vertaling van een Sanskriet sterrenkundig werk dat een Indiase sterrenkundige naar Bagdad had gebracht. Hij baseerde zijn tabellen, de Zīj al-Sindhind, op die tekst. Hij hielp ook bij het trekken van de horoscoop voor de stichting van Bagdad.
- Van Ptolemaeus: zijn Tetrabiblos werd minstens drie keer in het Arabisch vertaald.
- Samengebracht: volgens Christopher Brunner kwam Abū Maʿshar in het midden van de negende eeuw tot de eindsynthese. Zijn theorieën waren „in wezen Ptolemaeïsch”, al aangepast met stof van Indiase, Sassanidische en Syrische (Harranitische) oorsprong, en zijn werken werden de maatstaf voor beroepsastrologen in Iran en in de rest van de islamitische wereld.
Wat deden ze?
- Geboortehoroscopen: uit de stand van de planeten bij de geboorte beoordeelden ze iemands leven. De Arabische delen en de firdaria, die je op deze site kunt berekenen, horen hierbij.
- Keuzen: het moment kiezen om iets te beginnen, zoals de stichting van een stad. De stichtingshoroscoop van Bagdad (762) is het bekendste voorbeeld.
- Vragen: een vraag beantwoorden uit de hemel op het moment dat ze gesteld werd.
- Wereldgeschiedenis: de conjunctie van Saturnus en Jupiter, die ongeveer elke twintig jaar terugkomt, werd gelezen als tekens van verandering in dynastieën en religies. We beschrijven dat alleen als geschiedenis.
- Planeeturen: de dag en de nacht elk in twaalf uren verdeeld, elk uur met een eigen planeet.


Van Bagdad naar Europa
- In de twaalfde eeuw werden de Arabische boeken in het Latijn vertaald. De Grote inleiding van Abū Maʿshar werd twee keer vertaald, in 1133 en in 1140.
- De Inleiding van al-Qabīṣī, in de jaren 1130 vertaald door Johannes van Sevilla, werd het meest gelezen astrologieboek van middeleeuws Europa. Commentaren die in de jaren 1320 en 1330 in Parijs en Bologna werden geschreven, wijzen erop dat het aan de universiteiten werd onderwezen.
- Daarna kwam de drukpers: de Inleiding van al-Qabīṣī werd tussen 1473 en 1521 twaalf keer gedrukt. Op 7 februari 1489 drukte Erhard Ratdolt in Augsburg het Introductorium in astronomiam van Abū Maʿshar, in de vertaling van Herman van Karinthië, met houtsneden.



Wat vond men er binnen de islam van?
- Astrologie werd aan het hof beoefend en betaald: al-Nawbakht en Māshāʾallāh trokken voor kalief al-Manṣūr de horoscoop voor de stichting van Bagdad.
- Christopher Brunner schrijft dat astrologie in Iran in de islamitische periode voortdurend werd beoefend, al veroordeelden theologen haar van tijd tot tijd omdat ze zou berusten op een ontkenning van de almacht van Allāh.
- Onder filosofen liepen de meningen uiteen. Al-Kindī schreef over astrologie; al-Fārābī verwierp de geldigheid van wat wij nu astrologie noemen.
- Naast de astrologie bestond in de islamitische wereld ook astrale magie, bekend uit onder meer de Picatrix (Ghāyat al-ḥakīm); die behandelen we op deze site niet.
- Sterrenkunde, het berekenen van de hemel waarop de kalender en de gebedstijden steunen, is iets anders dan astrologie, het duiden van de hemel. De kalender en de waarneming van de maansikkel staan op de pagina's over Arabische sterrenkunde.
- Deze site beschrijft wat mensen deden en dachten. Ze geeft geen religieus advies en oordeelt niet over wat wel of niet is toegestaan.

Arabische sterrenkunde: de sterrennamen, de maanhuizen en de islamitische kalender (Engels)
Waar de bronnen verschillen
- Het overlijden van al-Bīrūnī: de Biographical Encyclopedia of Astronomers geeft rond 1050; Wright noemt in de inleiding op zijn vertaling 1048, in Ghazna.
- De jaartallen van Abū Maʿshar zijn onzeker: de Biographical Encyclopedia of Astronomers schrijft „mogelijk 787” en „mogelijk 886”.
- Sahl ibn Bishr heet in sommige bronnen joods en in andere Syrisch-christelijk.
- Het Latijnse Over de stralen van de sterren (De radiis) werd lang aan al-Kindī toegeschreven; sinds 2023 wordt dat betwist (Matton, Archives d'histoire doctrinale et littéraire du Moyen Âge).
- Ptolemaeus veranderde volgens al-Bīrūnī de formule van het Deel van Fortuin nooit; anderen draaien haar om bij een nachtgeboorte. In de rekenhulp kun je kiezen.
- Bij een nachtgeboorte zetten sommige moderne auteurs de twee knopen midden in de firdaria; al-Bīrūnī zet ze aan het eind, „of het nu dag of nacht is”.
Bronnen
- al-Bīrūnī, The Book of Instruction in the Elements of the Art of Astrology, geschreven in Ghazna in 1029, vertaald door R. Ramsay Wright (Londen: Luzac, 1934).
- Christopher J. Brunner, 'Astrology and Astronomy in Iran iii. Astrology in Islamic Times', Encyclopaedia Iranica II/8 (1987, bijgewerkt 2016), blz. 858–871. www.iranicaonline.org
- Ari Belenkiy, 'Māshāʾallāh ibn Atharī', Biographical Encyclopedia of Astronomers (Springer, 2007). islamsci.mcgill.ca
- Keiji Yamamoto, 'Abū Maʿshar', Biographical Encyclopedia of Astronomers (Springer, 2007). islamsci.mcgill.ca
- Keiji Yamamoto, 'Qabīṣī', Biographical Encyclopedia of Astronomers (Springer, 2007). islamsci.mcgill.ca
- Michio Yano, 'Bīrūnī', Biographical Encyclopedia of Astronomers (Springer, 2007). islamsci.mcgill.ca
- Kim Plofker, 'Fazārī', Biographical Encyclopedia of Astronomers (Springer, 2007). islamsci.mcgill.ca
- 'Sahl ibn Bishr', Wikipedia (Engels). en.wikipedia.org
- Benjamin N. Dykes, Persian Nativities II: ʿUmar al-Ṭabarī and Abū Bakr (Cazimi Press, 2010), beschrijving van de uitgever. bendykes.com
- Benjamin N. Dykes, Dorotheus's Carmen Astrologicum (Cazimi Press, 2017), beschrijving van de uitgever. bendykes.com
- Peter Adamson, 'al-Kindi', Stanford Encyclopedia of Philosophy. plato.stanford.edu
- 'al-Farabi', Stanford Encyclopedia of Philosophy. plato.stanford.edu
- Ptolemaeus Arabus et Latinus, 'Tetrabiblos' (Beierse Akademie van Wetenschappen). ptolemaeus.badw.de
- Margaret Gaida, Encounters with Alcabitius: Reading Arabic Astrology in Premodern Europe (proefschrift, University of Oklahoma, 2017). shareok.org
- Glasgow Incunabula Project, Albumasar: Introductorium in astronomiam (Augsburg: Erhard Ratdolt, 1489). www.gla.ac.uk
- Sylvain Matton, 'D'un rayonnement des grammairiens latins ou le De radiis n'est pas d'al-Kindi', Archives d'histoire doctrinale et littéraire du Moyen Âge 89 (2023), blz. 443–456. doi.org
- David Pingree, Picatrix: The Latin Version of the Ghāyat al-ḥakīm (Londen: Warburg Institute, 1986). openlibrary.org