Stuurlieden en rekenmeesters van Noord-Holland

Waar ze woonden en werkten

Reynier Pietersz. van Twisch en het “gulden kompas” (Hoorn)

Reynier Pietersz. van Twisch was een stuurman die in Hoorn woonde. Begin 1597 vroeg hij de Staten-Generaal om een octrooi op twee instrumenten voor op zee: één om de declinatie van het kompas en de lengte te vinden uit waarnemingen van de zon, en één om de breedte te vinden uit de zon of de sterren als de horizon niet te zien is. Op 8 maart 1597 kreeg hij een octrooi voor twaalf jaar.

Het “gulden kompas” wordt beschreven in twee biografische woordenboeken uit de negentiende en twintigste eeuw. Het oudere zegt dat Van Twisch omstreeks 1598 op het denkbeeld kwam om oostelijke en westelijke afstanden in graden en minuten uit te drukken, zoals dat voor zuid en noord al gebeurde, en dat hij “iets van zijn maaksel” gaf, dat hij het gulden kompas noemde. Het woordenboek van 1912 noemt het een azimutkompas dat drijvend horizontaal werd gehouden, met een vizier dat zonlicht op een schaal wierp, en zegt dat Stevin het in 1599 afbeeldde en dat zeevaarders het zonder misslag vonden. Hij overleed in 1613 in Hoorn.

In oktober 1600, toen de Staten zochten naar een manier om op zee de lengte te bepalen, vroegen ze Jacob van Straten om de vinding van Van Twisch naar Den Haag te brengen. In de eigen stukken van de Staten heten zijn instrumenten vindingen; het woordenboek gebruikt dat woord niet.

Wat ontbreekt: er is geen tekening van Van Twisch zelf gevonden, en de woordenboeken noemen geen schepen of jaren van de reizen. Het woordenboek van 1912 zegt dat het octrooi van 8 maart 1597 voor dit instrument was. De stuurman uit de stukken van de Staten en de Van Twisch van de woordenboeken nemen we als één man; alle drie verbinden hem met Hoorn.

• Lees de pagina over Van Twisch en het gulden kompas

Dirck Rembrantsz. van Nierop, 1610–1682 (Nieuwe Niedorp)

Van Nierop werd in 1610 in Nieuwe Niedorp geboren en overleed daar op 4 november 1682. Hij trouwde niet. Hij werkte als schoenmaker, en het belastingregister van 1675 noemt hem “een schoenmaker ende estronomist”. Een plaatselijke kroniekschrijver noemt hem “een groot mathematicus, geleerd en vermaard astronomicus”. Hij verdedigde de leer van Copernicus.

• Lees de pagina over Van Nierop

Vanaf 1654 berekende hij sterrenkundige tabellen en getijtabellen voor almanakken. Zijn Nederduytsche Astronomie werd in 1653 in Harlingen gedrukt en in 1658 vermeerderd opnieuw in Amsterdam. Zijn Eenige oeffeningen verscheen in 1669, en een journaal van de reizen van Abel Tasman staat zonder jaar onder zijn naam. Hij liet zijn instrumenten, boeken en papieren na aan zijn neef Pieter Rembrantsz. van Nierop, die in 1693 tijdens zijn verblijf in Hoorn een octrooi op de almanakberekeningen kreeg.

Jan Albertsz. van Dam, ca. 1672–1746 (Hoorn)

Van Dam werd omstreeks 1672 geboren en overleed op 7 februari 1746 in Hoorn. Hij was landmeter, gaf les in wiskunde en navigatie en volgde zijn vader op in de kostschool aan de Nieuwsteeg in Hoorn, waar navigatie werd onderwezen. Zijn vader, Albert Jansz. van Dam, was een leerling van Dirck Rembrantsz. van Nierop geweest. Van minstens 1730 tot 1746 examineerde Jan Albertsz. stuurlieden voor de kamer Hoorn van de Verenigde Oost-Indische Compagnie (VOC); in 1709 nam hij het octrooi op Van Nierops almanakberekeningen over en in 1715 gaf hij Van Nierops Nieuw Nieroper graad-boek uit. Volgens Zuidervaart gaf hij in 1697 en 1717 wiskundeles aan tsaar Peter de Grote.

Hij stelde De nieuwe Hoornse schatkamer ofte de konst der zeevaart samen, vanaf 1712 in Amsterdam gedrukt, en in de catalogus van Nederlandse boeken staan veel almanakken die hij tussen 1712 en 1746 samenstelde.

Lucas Jansz. Waghenaer, ca. 1534–ca. 1606 (Enkhuizen)

Waghenaer was stuurman en kaartenmaker, geboren en overleden in Enkhuizen. Zijn Spieghel der zeevaerdt werd in 1584 in Leiden gedrukt door Christoffel Plantijn, met een tweede deel in 1585. Het wordt vaak de eerste gedrukte zeeatlas genoemd.

Het brengt kaarten en zeilaanwijzingen samen met sterrenkundige tabellen. In de inhoudsopgave staan tabellen voor het gulden getal en de epacte, tabellen voor de maan en voor de declinatie van de zon, een lijst van sterren met hun declinatie, een manier om de poolshoogte uit de sterren te vinden en getijtafels.

Vergroten

Waghenaers paskaart van het Vlie en het Marsdiep, 1583Ware grootteSluiten

West-Friesland is het gele land in het midden, met de Zuiderzee rechts ervan. Op een telefoon kun je met twee vingers inzoomen.

Elders in Noord-Holland

Nog vijf namen, elk in één regel: vier met Alkmaar verbonden en één met Medemblik.

• Adriaen Anthonisz. (vermoedelijk geboren in Alkmaar omstreeks 1543, aldaar begraven op 20 november 1620) was landmeter en fortificatiemeester, en burgemeester van Alkmaar in 1582, 1584, 1588, 1589 en 1601. In 1584 schreef hij een verhandeling tegen de kwadratuur van de cirkel waarin volgens zijn zoon 355/113 voor π staat, bekend als de “verhouding van Metius”.
• Adriaan Metius (1571–1635), zijn zoon, werd in Alkmaar geboren en werd hoogleraar wiskunde en sterrenkunde in Franeker; tot zijn leerboeken behoort Arithmeticae et geometriae practica (1611).
• Jacob Metius (overleden ca. 1628), de broer van Adriaan, vroeg in oktober 1608 een octrooi aan op een kijker, enkele weken na Hans Lipperhey.
• Cornelis Drebbel (ca. 1572–1633), geboren in Alkmaar, werkte in Londen als uitvinder en instrumentmaker. Hij staat hier als uitvinder, niet als sterrenkundige.
• Klaas Hendriksz. Gietermaker werd in 1621 in Medemblik geboren. Hij voer een tijd ter zee en gaf daarna in Amsterdam les in schrijven, rekenen, boekhouden en landmeten; zijn Vergulde Licht der Zeevaart of de konst der Stuurlieden verscheen daar in 1660.

En Cellarius?

Andreas Cellarius werd in 1637 rector van de Latijnse school in Hoorn. Toen was Van Twisch al 24 jaar dood en was Van Dam nog niet geboren. De Harmonia Macrocosmica (1660) beeldt het heelal af; het is geen stuurmansgids. Wij vonden geen bron die laat zien dat Cellarius een van de mensen op deze pagina kende, en beweren dat dus niet. Wat de pagina wel laat zien, is hoeveel praktisch werk met sterren, schepen en instrumenten er om hem heen gebeurde.

• Wie was Cellarius?

Wat we weten en wat niet

• Bekend: Van Twisch, een stuurman die in Hoorn woonde, kreeg op 12 juli 1595 van de Staten van Holland een octrooi voor twaalf jaar en op 8 maart 1597 een van de Staten-Generaal (een biografisch woordenboek van 1912; het tweede ook in een uitgegeven transcriptie van de stukken van de Staten).
• Bekend: Waghenaers Spieghel der zeevaerdt (1584) en Van Dams Hoornse schatkamer (drukken vanaf 1712) zijn bewaard en beschreven in catalogi.
• Bekend: in de corpustabel van het Huygens Instituut staan 80 brieven van Van Nierop.
• Onbekend: hoe het gulden kompas er precies uitzag en welke schepen en jaren de reizen betroffen.
• Onbekend: waar Van Nierop begraven ligt (een lemma van 1874 zegt “vermoedelijk” in zijn geboorteplaats, zonder bron), en of iemand in Enkhuizen of Medemblik in deze tijd almanakken maakte. We hebben er geen gevonden.
• Onduidelijk: sommige lijsten plaatsen Pieter Dirkszoon Keyser, die zuidelijke sterrenbeelden een naam gaf, in Enkhuizen; de bronnen die wij vonden zeggen Emden. Ook onduidelijk: een lemma van 1874 noemt Van Nierop een schipper die in 1662 overleed; het lemma van 1868 en een stamboom uit de archieven zeggen een schoenmaker die in 1682 overleed, en die volgen wij.