Antinous: een verdwenen sterrenbeeld voor de geliefde van Hadrianus

Een echte jongen

Antinous werd rond het jaar 110 geboren in Bithynium (ook Claudiopolis), bij het huidige Bolu in het noordwesten van Turkije, toen een Romeinse provincie. Hadrianus ontmoette hem vermoedelijk tijdens een officieel bezoek en nam hem mee als vaste metgezel.

In het jaar 130 verdronk Antinous tijdens een reis over de Nijl, bij het huidige Mallawi in Egypte. Of het een ongeluk, zelfdoding of offer was, weten we niet; volgens een overlevering had een orakel voorspeld dat de keizer gered zou worden door het offer van wat hem het dierbaarst was. Hadrianus was diep bedroefd. Hij stichtte de stad Antinoöpolis bij de plek van de verdrinking, verklaarde Antinous tot god en herdacht hem aan de hemel, met sterren onder de Adelaar die nog bij geen enkel sterrenbeeld hoorden.

Aan de hemel

Ptolemaeus noemt Antinous in de Almagest als onderdeel van Aquila, maar hij hoort niet bij de 48 klassieke Griekse figuren. Hij beschrijft zes sterren van de derde tot vijfde grootte: wat wij nu kennen als Eta, Theta (de helderste, magnitude 3,2), Delta, Iota, Kappa en Lambda Aquilae.

Het eerste bekende beeld van Antinous als figuur staat op een hemelglobe van Caspar Vopel uit 1536; Mercator toonde hem in 1551 opnieuw. Tycho Brahe nam hem in 1602 als apart sterrenbeeld op in zijn catalogus (met maar drie sterren), waardoor hij op veel latere kaarten terechtkwam.

Op de kaart

Bayer liet Antinous in de klauwen van de adelaar hangen, en Bode deed dat ook; op andere kaarten vliegt hij vrij, zoals een jonge god past. Hevelius gaf hem een pijl en boog, misschien als herinnering aan Hadrianus' jacht op een leeuw in Libië. Op de plaat hiernaast, uit Urania's Mirror (1825), houdt hij boog en pijlen vast onder de adelaar.

Omdat hij onder de adelaar zweeft, wordt hij weleens verward met Ganymedes, die door een adelaar voor Zeus werd weggevoerd. Ganymedes wordt echter door Waterman (Aquarius) voorgesteld.

Waarom verdween hij?

Antinous bleef tot in de negentiende eeuw algemeen aanvaard. Daarna werden zijn sterren weer samengevoegd met Aquila. Toen de IAU in 1922 de lijst van 88 sterrenbeelden vaststelde, stond hij er niet meer bij.

Wat blijft

De helderste ster van Antinous, Theta Aquilae, kreeg in 2024 officieel de naam Antinous van de IAU. Op Bodes kaart staat bij de schouder van Antinous een ster gemerkt als veranderlijk: dat is Eta Aquilae, een van de helderste bekende cepheïden.

Verwant

• Alle verdwenen sterrenbeelden