De almanakmakers van Hoorn
Anderhalve eeuw lang werden de tafels van de getijden en van de op- en ondergang van de maan in veel Nederlandse almanakken uitgerekend door één familie uit Nieuwe Niedorp en Hoorn: Dirck Rembrantsz van Nierop en zijn erfgenamen, de Van Dams. De almanakken zelf werden vooral in Amsterdam gedrukt. Deze pagina volgt wat de bronnen zeggen over de almanakken van Hoorn, over hoe een almanak werd samengesteld, over de octrooien die het rekenwerk beschermden en over de spot, en zegt wat we niet weten. De astrologische voorspellingen in de oude almanakken komen hier alleen voor als deel van hun geschiedenis.
Wat de bronnen zeggen
- Almanakken met de getijden en de op- en ondergang van de maan waren volgens Marlise Rijks, die de brieven van Van Nierop uitgaf, van levensbelang voor de scheepvaart; tot ver in de achttiende eeuw stonden er vaak ook fabels en astrologische voorspellingen in. [1]
- Dirck Rembrantsz van Nierop begon in 1654 met het uitrekenen van astronomische tafels en getijtafels voor almanakken, en het bedrijf bleef tot het begin van de negentiende eeuw in de familie. [2]
- De laatste almanak met de naam van Meyndert van Dam op het titelblad verscheen in 1802, voor het jaar 1803. [2]
Almanakken uit Hoorn vóór 1700
- Tot 1700 zijn er 347 in Hoorn gedrukte of uitgegeven boeken bekend. Daaronder vallen ook “nuttige boekjes zoals een almanak, een boekje over de astrologie”. [3]
- De eerste drukker en boekverkoper in Hoorn bij wie een bedrijf verondersteld kan worden, was Ewout Cornelisz. Muller uit Amsterdam; hij werkte van 1589 tot 1591 in Hoorn. [3]
- Er was waarschijnlijk ook een prognosticatie (een boekje met voorspellingen voor het komende jaar) uit Hoorn: de bibliografie Typographia Batava noemt “Een prognosticatie ofte voorsegginghe op de …” van Muller te Hoorn, 1590. We zagen dat alleen als fragment in een zoekindex, niet de beschrijving zelf; daarom noemen we het waarschijnlijk. [4]
Het rekenwerk van de familie Van Nierop en Van Dam
- Dirck Rembrantsz van Nierop (1610–1682), schoenmaker in Nieuwe Niedorp, begon in 1654 met het uitrekenen van astronomische tafels en getijtafels voor almanakken. Een belastingregister uit 1675 noemt hem “een schoenmaker ende estronomist”. [2]
- Zijn almanakken besloegen telkens een reeks jaren. De bibliografie van zijn werken noemt bijvoorbeeld een “Almanach, Nae den Nieuwen Stijl Van Neghen achter-een-volghende Jaren / van het Jaer 1655. tot 1663.”, gesteld “op de Meridiaen deser Stadt Amstelredam”. [1]
- Een almanak voor 1693 tot 1700 beschrijft alle eclipsen van zon en maan, zowel voor deze landen als voor de hele aardbol, en noemt zichzelf “seer nut en vermakelijk voor alle Schippers / Stuur-lieden”. [1]
- Het rekenwerk kwam uit Nieuwe Niedorp en Hoorn; de almanakken in de bibliografie werden in Amsterdam gedrukt, door boekverkopers als Gerrit van Goedesbergh, Hendrik Doncker en Gillis Joosten Saagman. [1]
- Na Dircks dood in 1682 zette zijn neef en leerling Pieter Rembrantsz van Nierop het rekenwerk voort. Na hem kwamen Jan Albertsz van Dam (vanaf 1709), zijn zoon Dirk Jansz van Dam (na 1747) en zijn kleinzoon Meyndert van Dam (1781 tot 1802), allen in Hoorn. [2]
- Verschillende uitgevers hielden de naam van Dirk Jansz van Dam tot 1800 op hun titelbladen, misschien als schuilnaam voor andere erfgenamen; onder zijn naam verschenen zo’n driehonderd verschillende almanakken. Meyndert van Dam gaf er meer dan 230 uit. [2]
- Zuidervaart schat dat de familie de tafels leverde voor meer dan duizend verschillende almanakken. Dat is een schatting, geen telling. [2]
- In 1803 stond op de almanakken dat ze berekend waren door “beminnaren der wiskundige weetenschappen”; in 1804 nam de Rotterdamse wiskundige Jacob de Gelder het rekenwerk over. [2]

- Dirck Rembrantsz van Nierop (1610–1682) Nieuwe Niedorp; almanaktafels vanaf 1654
- Pieter Rembrantsz van Nierop (ca. 1640–1708) neef en leerling; octrooi van 1693, vernieuwd in 1708
- Jan Albertsz van Dam (ca. 1672–1746) Hoorn; octrooi van 1709, vernieuwd in 1724 en 1743
- Dirk Jansz van Dam (1705–1780) Hoorn; almanakken na 1747; octrooi vernieuwd in 1756
- Meyndert van Dam (1730–ca. 1812) Hoorn; almanakken van 1781 tot 1802; octrooi vernieuwd in 1780
Hoe een almanak werd samengesteld
- De rekenaar leverde de getijden en de op- en ondergang van de maan. De voorspellingen kwamen van elders: vast en bekend waren de astrologische voorspellingen van Antonio Magino, een hoogleraar wiskunde in Bologna die in 1617 overleed. [1]
- Een voorbeeld: in een Alkmaarse almanak van 1710 bestaat het zesde katern (een bundel gedrukte vellen) uit de voorspellingen van Magino, en het vijfde bevat een methode van Van Nierop om de getijden te berekenen. [1]
- Almanakken waren zeer geliefd, om praktische redenen en als tijdverdrijf; via hen bereikte Dircks roem mensen die verder geen belangstelling hadden voor wiskunde of sterrenkunde. [1]
- Eén almanak die Pieter Rembrantsz van Nierop berekende, is compleet bewaard in de Koninklijke Bibliotheek: de almanak voor 1700, in Amsterdam gedrukt door Gillis Joosten Zaagman. Het titelblad belooft de dagelijkse uren van de op- en ondergang van de maan, en op welke plaatsen en uren het bij nieuwe en volle maan hoog en laag water is. Elke maand heeft een houtsnede, de nieuwe en de oude stijl naast elkaar, en de schijngestalten van de maan met dag en uur. In het gescande exemplaar vonden we geen getijtafel. [7]
- We rekenden een deel van de getallen na voor Amsterdam, in ware zonnetijd. De uren van de maan in januari 1700 wijken 10 tot 25 minuten af van onze berekening, en het uur dat de almanak geeft voor de zonsverduistering van 18 februari, “savonts ten 12 ure”, wijkt hooguit 6 minuten af van het onze. [7]



De strijd om het octrooi (1682–1692)
- Dirck vroeg kennelijk nooit een octrooi aan op de op- en ondergang van de maan, omdat zijn gezag onbetwist was. [1]
- Isaac Haringhuysen (1640–1692), landmeter in Alkmaar, had sinds maart 1676 een octrooi op een tafel van de getijden “tot gerief van alle zeevarende luijden”. [1]
- Op 28 november 1682, drie weken na Dircks dood, kreeg Haringhuysen ook een octrooi op de op- en ondergang van de maan. In zijn verzoek schreef hij dat Dirck die tijden in zijn almanakken had uitgegeven “door het uijtpassen op een astrolabium”. Hij vroeg vijfentwintig jaar en kreeg er tien. [1]
- Toen de Amsterdamse uitgever Gillis Joosten Saagman in november 1683 een almanak met de maantafels van Pieter Rembrantsz aankondigde, sommeerde Haringhuysen hem die in te trekken. Na een schikking gaf Saagman in 1685 twee almanakken uit: één met de tafels van Haringhuysen en één met die van Pieter. [1]
- Uiteindelijk moest Pieter de Alkmaarder Haringhuysen bijstaan; tot Haringhuysens dood in 1692 verscheen een deel van hun gezamenlijke werk als Haringhuysens Nieropper Almanach. Pieter, die toen in Hoorn woonde, kreeg op 22 september 1693 een eigen octrooi. [1]
Het octrooi van 14 mei 1709
- Na Pieters dood in het najaar van 1708 verleenden de Staten van Holland en West-Friesland het octrooi aan Jan Albertsz van Dam, “Geadmitteerde Lantmeter en Liefhebber der Mathematische konsten binnen de Stad Hoorn”. Het origineel ligt in het Nationaal Archief in Den Haag; de uitgave van Van Nierops brieven drukt het volledig af. [1]
- Het beschermde vijftien jaar lang drie dingen: “de Uitrekening der watergetyden, mitsgaders des Maans op- en ondergang”; de boeken van Dirck en Pieter, van de Nederduytse Astronomia tot de Nieroper Schatkamer; en Van Dams eigen Nieuwe Hoornse Schatkamer. [1]
- Wie ze nadrukte, betaalde een boete van 300 gulden: een derde voor de ambtenaar die de aanklacht deed, een derde voor de armen ter plaatse en een derde voor Van Dam. Hijzelf moest een gebonden exemplaar van de boeken afleveren bij de bibliotheek van de Leidse universiteit. [1]
- Het octrooi zegt dat Pieter zijn octrooi kreeg “in den jare 1693 op den 23 September”; het octrooi van 1693 zelf is gedateerd op 22 september. We noemen beide datums. [1]
- Het octrooi legt niet uit wat “'t verschil des tyds” betekent. In dezelfde tijd staan dezelfde woorden boven een tabel die per dag het uur geeft waarop de maan in het zuiden staat: “Tafel van 't verschil des tijds tusschen Zon en Maan, Anno 1690”. [8]
- Er volgden nieuwe octrooien in 1724, 1743, 1756 en 1780; met de Republiek verdween het stelsel in 1795. Nog in 1792 moesten volgens Van Eeghen drie illegale concurrenten een boete van 9.000 gulden betalen. [1], [2]
… en wel besonder de bewuste Uytrekeninge der Watergetyden,
mitsgaders de Maans op en ondergang nabootsen,
sonder eenige reflectie op 't verschil des tyds te maken,
't welk onvermydelyk vele grove misstellinge soude na sig slepen,
en groote onordentelykheden daar uit volgen …
Gedaan in den Haage, … den veertiende May,
in 't jaar onses Heeren en Saligmakers, seventien hondert negen.

Gietermakers tabel “Van 't verschil des tijds tusschen Zon en Maan” geeft per dag het uur waarop de maan in het zuiden staat. Wij rekenden hetzelfde uit voor Hoorn, in ware zonnetijd. Het verschil is gemiddeld ongeveer 12 minuten; het loopt elke halve maand op tot bijna een half uur en springt terug rond nieuwe en volle maan.
Alle waarden als tabel
| dag | tabel (uur) | berekend (uur) | verschil (min) |
|---|---|---|---|
| 1 | 5.09 | 5.01 | +8 |
| 2 | 5.45 | 5.42 | +3 |
| 3 | 6.29 | 6.23 | +6 |
| 4 | 7.14 | 7.05 | +9 |
| 5 | 7.56 | 7.48 | +8 |
| 6 | 8.39 | 8.34 | +5 |
| 7 | 9.24 | 9.22 | +2 |
| 8 | 10.14 | 10.13 | +1 |
| 9 | 11.06 | 11.05 | +1 |
| 10 | 11.55 | 11.56 | -1 |
| 11 | 12.44 | 12.47 | -3 |
| 12 | 13.29 | 13.35 | -6 |
| 13 | 14.11 | 14.20 | -9 |
| 14 | 14.54 | 15.04 | -10 |
| 15 | 15.37 | 15.48 | -11 |
| 16 | 16.21 | 16.31 | -10 |
| 17 | 17.05 | 17.17 | -12 |
| 18 | 17.51 | 18.06 | -15 |
| 19 | 18.40 | 18.59 | -19 |
| 20 | 19.35 | 19.58 | -23 |
| 21 | 20.38 | 21.02 | -24 |
| 22 | 21.42 | 22.08 | -26 |
| 23 | 22.45 | 23.13 | -28 |
| 24 | 23.44 | 0.13 | -29 |
| 25 | 0.37 | 0.13 | +24 |
| 26 | 1.26 | 1.08 | +18 |
| 27 | 2.12 | 1.57 | +15 |
| 28 | 2.55 | 2.43 | +12 |
| 29 | 3.37 | 3.27 | +10 |
| 30 | 4.17 | 4.09 | +8 |
| 31 | 4.59 | 4.51 | +8 |
| dag | tabel (uur) | berekend (uur) | verschil (min) |
|---|---|---|---|
| 1 | 7.09 | 7.01 | +8 |
| 2 | 8.01 | 7.53 | +8 |
| 3 | 8.59 | 8.51 | +8 |
| 4 | 10.01 | 9.54 | +7 |
| 5 | 11.02 | 11.02 | 0 |
| 6 | 12.05 | 12.09 | -4 |
| 7 | 13.05 | 13.13 | -8 |
| 8 | 14.01 | 14.11 | -10 |
| 9 | 14.53 | 15.03 | -10 |
| 10 | 15.40 | 15.51 | -11 |
| 11 | 16.25 | 16.36 | -11 |
| 12 | 17.07 | 17.19 | -12 |
| 13 | 17.51 | 18.03 | -12 |
| 14 | 18.34 | 18.47 | -13 |
| 15 | 19.20 | 19.33 | -13 |
| 16 | 20.07 | 20.21 | -14 |
| 17 | 20.56 | 21.11 | -15 |
| 18 | 21.41 | 22.02 | -21 |
| 19 | 22.31 | 22.54 | -23 |
| 20 | 23.19 | 23.44 | -25 |
| 21 | 0.06 | 23.44 | +22 |
| 22 | 0.52 | 0.32 | +20 |
| 23 | 1.34 | 1.18 | +16 |
| 24 | 2.15 | 2.01 | +14 |
| 25 | 2.56 | 2.44 | +12 |
| 26 | 3.40 | 3.26 | +14 |
| 27 | 4.21 | 4.09 | +12 |
| 28 | 5.04 | 4.54 | +10 |
| 29 | 5.52 | 5.43 | +9 |
| 30 | 6.44 | 6.36 | +8 |
| 31 | 7.41 | 7.36 | +5 |
Spot en lof
- In 1701 gaf de schrijver en graveur Romeyn de Hooghe (1645–1708) het pamflet De Italiaansche waarzegger. Esopus, Antonio Magino, en Dirk Rembrantsz van Nierop uit, dat de drie samen op het toneel zet. De uitgave van Van Nierops brieven geeft in de tekst 1701 en in het bijschrift bij de titelprent 1702; we noemen beide jaren. [1]
- In het pamflet bespot Esopus Magino en Dirck als waarzeggers, omdat astrologische voorspellingen in allerlei populaire almanakken te vinden waren, en vergelijkt hij hen met de orakelpriesters van het oude Griekenland. Magino antwoordt dat sterrenkunde en astrologie geen fabels vertellen maar “prognoses” geven voor de toekomst. [1]
- De Hooghe beschrijft Dirck als “een Boertje” dat de loop van de hemel leerde “onder het schoenen lappen”. [1]
- Anderen prezen hem. In de achttiende eeuw hadden François Valentyn, Nicolaas Struyck en Jacob Oostwoud veel lof voor hem, en Struyck wees op zijn faam als almanakmaker. [1]
- Later werd de familie opnieuw bespot: in 1770 gaf Hendrick Numan een spotprent uit op de “astronomist” Dirk Jansz van Dam. Het verhaal erachter is onbekend. [2]

De buren: de Enkhuizer Almanak
- In de eerste helft van de achttiende eeuw gaf Agnes ter Hell, de weduwe van C. Stichter, jarenlang de Enkhuizer Almanak uit in Amsterdam, eerst alleen en later met de erven. [5]
- De huidige uitgever dateert de eerste uitgave rond 1595 en het oudste bewaarde exemplaar in 1680, gedrukt bij de firma Pottjen in Enkhuizen. Hij legt uit dat de waterstanden bij Enkhuizen belangrijk waren voor iedereen die Amsterdam per schip wilde bereiken. Die jaartallen komen van de uitgever; we vonden ze niet in een historische studie. [6]
Wat we niet weten
- De titels, jaren en drukkers van de almanak en het astrologieboekje uit Hoorn van vóór 1700 kennen we niet. We hebben de catalogus van de in Hoorn gedrukte boeken (Gruys en De Wolf, 1979) en de Short-Title Catalogue Netherlands (STCN) niet geraadpleegd.
- We weten niet of Hoorn in de zeventiende of achttiende eeuw een eigen almanakreeks had.
- We weten niet welke almanakken de familie werkelijk heeft uitgerekend en welke alleen haar naam droegen, vooral na de dood van Dirk Jansz van Dam.
- We weten niet of de tafels van de familie ook in de Enkhuizer Almanak verschenen; in de bronnen die we lazen, vonden we het niet.
- De bibliografie noemt een almanak die Jacob Theunisz Lootsman in 1651 in Amsterdam drukte, met Dircks naam in de titels van de laatste twee hoofdstukken, terwijl de uitgave het begin van zijn almanakwerk in 1654 plaatst, of “in het begin van de jaren 1650”. Hoe dat samengaat, weten we niet.
- We weten niet of deze almanakken raad gaven over gezondheid of aderlaten naar de maan. We vonden het niet voor deze almanakken, en we suggereren het ook niet.
Bronnen
- M. Rijks (red.), The Correspondence of Dirck Rembrantsz van Nierop (1610–1682), Huygens ING, Den Haag 2012 (pdf van het hele deel) We lazen de inleiding (blz. 1–35, met de paragraaf “Almanachs and patents”, blz. 10–11), het verzoek van Haringhuysen en de octrooien van 1693 en 1709 in de bijlage (blz. 333–341) en de almanakken in de bibliografie van Klaas Hoogendoorn. Van Eeghen, Hazewinkel en Salman, die daar worden aangehaald, lazen we niet.
- H.J. Zuidervaart, “The Van Nierop & Van Dam Dynasty of Mathematical Practitioners”, in hetzelfde deel, blz. 387–399 (pdf) Een genealogie op grond van notariële en fiscale stukken in het Regionaal Archief Alkmaar. We lazen de genealogie, niet de stukken die ze aanhaalt.
- R.E.O. Ekkart, J.A. Gruys en C. de Wolf, Wilt Hooren ’t Woort. Boekdrukkerij en uitgeverij in Hoorn voor het jaar 1700 (Den Haag 1979), pdf bij Oud Hoorn Tentoonstellingstekst. We lazen de passages over Muller en over de 347 boeken; de almanak en het astrologieboekje worden er niet bij naam genoemd.
- P. Valkema Blouw, Typographia Batava 1541–1600 (Nieuwkoop 1998), beschrijving bij Hoorn 1590 (Brill) We zagen alleen een fragment in een zoekindex; de pagina zelf zit achter een botcontrole. Daarom “waarschijnlijk”.
- M. Smolenaars, “Gildezusters en andere vrouwen in het boekenvak”, De Boekenwereld 29 (2012–2013) (DBNL) We lazen het artikel; voor de firma Stichter steunt het op Van Eeghen, Jaarboek Amstelodamum 75 (1983), dat we niet lazen.
- Enkhuizer Almanak, “Historie” (de website van de uitgever) Het eigen verhaal van de uitgever, zonder bronnen; we gebruiken het alleen voor wat de uitgever over zijn almanak zegt.
- Almanak, na den nieuwen en ouden-stijl, op het jaar 1700, berekend door Pieter Rembrantsz van Nierop (Amsterdam, Gillis Joosten Zaagman), Koninklijke Bibliotheek, Den Haag, 141 E 18; scan op Wikimedia Commons We bekeken alle 41 bladzijden van de scan en rekenden de maanuren van januari en de eclipsen zelf na (astronomy-engine). Publiek domein volgens Commons.
- C.H. Gietermaker, ’t Vergulde licht der zeevaart (Amsterdam, Hendrik Doncker, 1690), gedigitaliseerd door Google Books (exemplaar van de Universiteit van Amsterdam, via de KB) We lazen de tabellen “Anno 1690” tot en met 1695 (blz. 27–28, kopregel “De Zeemans Wegh-wijser”) op schermafbeeldingen. Of dat deel bij ’t Vergulde licht hoort of een apart werk is, konden we niet zien.
Elke bewering hierboven draagt het nummer van haar bron. Gelezen op 14 november 2026. Wat we niet in een gelezen bron konden bevestigen, staat er niet of staat onder wat we niet weten.
Alle pagina’s over de zeevaarders van Hoorn