CellariusHoroscope
NLNederlands

Varen op de sterren

De geschiedenis van het kompas

Het kompas begon in China, en daar wees het naar het zuiden. Deze pagina volgt de oudste teksten: een woord, een lepel waarover we twijfelen, de naald van de geomanten, de afwijking die Shen Kuo opschreef, en het kompas op zee. Daarna de eerste bronnen in Europa.

Een naald die naar het zuiden wijst

Een kompasnaald heeft twee einden. In China las men het einde dat naar het zuiden wijst: een kompas heet daar nog steeds 指南針, ‘naald die naar het zuiden wijst’. In Europa las men het noordeinde.

De naald wijst bijna nooit precies naar het ware noorden of zuiden. Het verschil heet de miswijzing of declinatie. Ze verschilt per plaats en verandert met de tijd. Hoe zeelui haar in Hoorn maten, staat bij Het gulden kompas van Hoorn.

Sinan: een woord ouder dan het kompas

Het oudste woord is sinan (司南), ‘wat het zuiden aangeeft’. Het staat al in de Han Feizi, een boek over het bestuur uit de 3e eeuw v.Chr.:

故先王立司南以端朝夕。

Daarom zetten de vroegere koningen een sinan neer om oost en west vast te leggen.

Dat is een beeld voor de wet: een vorst moet een vaste richting hebben. Een oud commentaar in de uitgave uit de Siku quanshu zegt dat de sinan hier de zuidwijzende wagen is. Een kompas staat er niet. Ook de Guiguzi noemt het woord: de mensen van Zheng namen ‘de wagen van de sinan’ mee als ze jade gingen halen, om niet te verdwalen.

In de 1e eeuw n.Chr. schreef de filosoof Wang Chong in de Lunheng:

司南之杓,投之於地,其柢指南。

De lepel van de sinan, op de grond gelegd, wijst met zijn voet naar het zuiden.

Wang Chong noemt dit als voorbeeld van iets dat uit zichzelf wijst. Of het een lepel van magneetsteen was, is omstreden. Er is geen werkende lepel uit die tijd gevonden; de lepel op een bord die in musea staat, is een reconstructie uit de 20e eeuw. Volgens de historicus Wen Renjun (2017, in een krantenartikel) moet ‘grond’ (地) ‘bak’ (池) zijn: een bak met kwik waarin de lepel draaide. Zijn boek hebben we niet gelezen.

De naald van de geomanten

In 1044 beschrijft een militair handboek, de Wujing zongyao, een ijzeren visje. Je maakt het roodgloeiend en laat het afkoelen in water, met de staart naar het noorden. Daarna drijft het in een kom water en wijst het naar het zuiden. Het leger gebruikte het als het donker of bewolkt was.

Ongeveer veertig jaar later schrijft Shen Kuo dat ‘vaklieden’ (方家) naalden magnetisch maken. Dat het geomanten waren, is de gangbare lezing; Shen Kuo zegt het niet zelf. Geomanten (堪輿, kanyu), in het Westen bekend als feng shui, geloofden dat de ligging van huizen en graven ten opzichte van de windstreken geluk of ongeluk brengt. Later gebruikten ze daarvoor een kompasschijf met veel ringen, de luopan. Dat de ligging iets uitmaakt, is een overtuiging; aangetoond is het niet.

Een ronde houten schijf vol kleine goudkleurige tekens in ringen, met in het midden een kompasje onder glas.
Een luopan, de kompasschijf van de geomanten, uit de Qing-dynastie (19e eeuw). In het midden de naald, eromheen ringen met tekens. Foto Serein, 2018 · Musée Guimet, Parijs · bron · CC BY-SA 4.0

Shen Kuo: de naald wijkt af

De geleerde Shen Kuo schreef aan het eind van zijn leven, rond 1088, de Mengxi bitan, een boek met korte stukken over van alles; hij stierf in 1095. Daarin staat:

方家以磁石磨針鋒,則能指南,然常微偏東,不全南也

De vaklieden wrijven de punt van een naald met een magneetsteen; dan kan hij naar het zuiden wijzen. Maar hij wijkt altijd een beetje naar het oosten af en wijst niet helemaal naar het zuiden.

Shen Kuo vergelijkt vier manieren om de naald te laten draaien. Drijvend op water schommelt hij veel. Op een vingernagel of op de rand van een kom draait hij vlot, maar valt hij er makkelijk af. Het beste is hem aan één zijden draad op te hangen, vastgemaakt met een stukje was zo groot als een mosterdzaadje. Hij heeft ook naalden die naar het noorden wijzen, en hij schrijft dat niemand de reden kan achterhalen.

Wat betekent ‘wijkt naar het oosten af’? Shen Kuo keek naar het zuideinde van de naald. Als dat iets naar het oosten wijst, wijst het noordeinde iets naar het westen. In de taal van de zeelui in Hoorn is dat een westelijke miswijzing. Een getal geeft hij niet.

Dit is de oudste vermelding van de afwijking die vaststaat en die we zelf lazen, ruim vier eeuwen voor Columbus. Volgens Wen Renjun schreef de hofastronoom Yang Weide al in 1041, in de Yingyuan zonglu, dat je de naald na het uitschommelen moet bijstellen. Die tekst en zijn datering hebben we niet kunnen controleren.

Het kompas op zee

De oudste bekende vermelding van een kompas op een schip staat in de Pingzhou ketan van Zhu Yu. Hij beschrijft wat zijn vader rond 1100 in de haven van Guangzhou zag:

舟師識地理,夜則觀星,晝則觀日,陰晦觀指南針,或以十丈繩鈎,取海底泥嗅之,便知所至。

De stuurlieden kennen de ligging van het land. ’s Nachts kijken ze naar de sterren, overdag naar de zon, en als het bewolkt en donker is naar de zuidwijzende naald. Of ze halen met een haak aan een touw van tien zhang modder van de zeebodem op en ruiken eraan; dan weten ze waar ze zijn.

Het kompas was dus een reserve voor als de sterren niet te zien waren. Het boek is rond 1119 of kort daarna geschreven. De tekst die we hebben, is in de 18e eeuw opnieuw samengesteld uit citaten in een grote encyclopedie uit de 15e eeuw, de Yongle dadian.

Het kompas in Europa

In Europa beschrijft de Engelse geleerde Alexander Neckam aan het eind van de 12e eeuw hetzelfde gebruik. Als zeelui bij bewolkt weer of ’s nachts niet weten waar de boeg heen wijst, ‘leggen ze een naald op de magneet’ (acum super magnetem ponunt). Die draait tot de punt naar het noorden wijst. In een ander boek noemt hij een naald op een pen bij de uitrusting van een schip; de handschriften hebben daar ‘oosten’, de uitgevers maakten er ‘noorden’ van.

Rond 1205 schrijft de Franse dichter Guyot de Provins over een naald in een stukje kurk, gewreven aan een magneetsteen, die in een vat water drijft: waar de punt naar wijst, daar is de Poolster. Rond 1218 noemt Jacques de Vitry de naald ‘zeer nodig voor wie de zee bevaart’.

In de islamitische wereld vertelt de Perzische schrijver Awfi over een reis in 1232–33 over de Rode Zee of de Perzische Golf: een ijzeren vis, gewreven met een magneetsteen, draait in een kom water tot hij naar het zuiden wijst. Meer over de sterrenkunde in die wereld staat bij Arabische sterrenkunde (Engels).

In augustus 1269 schrijft Petrus Peregrinus, bij het beleg van Lucera in Zuid-Italië, een brief over de magneet. Hij beschrijft een drijvend kompas met een cirkel van 360 delen en een liniaal om de richting van de zon of een ster te meten, en een naald op een as in een doos met een glazen deksel. Daarmee kun je volgens hem je koers zetten ‘over land of over zee’. Hij dacht dat de naald precies naar de pool van de hemel wees; de miswijzing kende hij niet.

Een met de hand getekende cirkel in een handschrift, verdeeld in vier keer 90 graden, met een schuine liniaal door het midden en Latijnse woorden voor de windstreken.
Een kompas in een kopie van de brief van Peregrinus uit het midden van de 14e eeuw: een cirkel in vier keer 90 delen, met een liniaal om een richting te meten. Onbekende kopiist, midden 14e eeuw · Bodleian Library, Oxford, MS. Ashmole 1522 · bron · publiek domein

Kwam het kompas uit China naar Europa? Dat weten we niet. Geen tekst verbindt Shen Kuo met Neckam, en de oudste Arabische en Perzische getuigen zijn jonger dan Neckam. Het kan over land zijn gekomen, over zee, via de islamitische wereld, of in Europa opnieuw zijn uitgevonden.

Van richting naar meting

In 1492 zag Columbus op de Atlantische Oceaan dat zijn naalden en de Poolster niet dezelfde richting aangaven; zie Columbus en de sterren. Een eeuw later maten Plancius, Van Twisch en Stevin de miswijzing om er hun plaats mee te bepalen: zie Het gulden kompas van Hoorn en De lengtegraad. Wat bij Shen Kuo een raadsel was, werd zo een meting.

Waar wees de naald?

Kies een plaats en een jaar. De rekenhulp geeft de miswijzing volgens gufm1, een model van het magnetische veld van de aarde van 1590 tot 1990. Het is vooral gemaakt uit metingen van zeelui op koopvaardij- en marineschepen; alleen al voor de tijd vóór 1800 zijn het er meer dan 83.000. Voor vandaag gebruiken we het World Magnetic Model 2025.

N

Kies een jaar van 1590 tot en met 1990, of ‘Vandaag’.

Een modeluitkomst, geen meting; op zee kon de naald een of twee graden anders wijzen. Voor 1590 heeft gufm1 geen gegevens: voor Shen Kuo (1088) en Columbus (1492) geven we daarom geen getal.

Wat we niet weten

  • Of de sinan van de Han Feizi en de lepel van Wang Chong iets met magnetisme te maken hadden.
  • Wanneer en door wie een naald voor het eerst magnetisch werd gemaakt.
  • Of de Yingyuan zonglu (1041) de afwijking eerder noemt dan Shen Kuo, en hoe oud die tekst echt is.
  • Hoe groot de afwijking was die Shen Kuo zag: hij geeft geen getal, en voor die tijd hebben we geen betrouwbaar model.
  • Wanneer Chinese schepen het kompas voor het eerst gebruikten: Zhu Yu beschrijft rond 1100 een gewoonte die al bestond.
  • Of het kompas van China naar Europa kwam, of in Europa opnieuw werd uitgevonden.

Bronnen

  • Han Feizi, hoofdstuk 有度 (Youdu), en de uitgave uit de Siku quanshu met het oude commentaar (卷02), op Wikisource. zh.wikisource.org
  • Guiguzi, hoofdstuk 謀篇 (卷中), op Wikisource. zh.wikisource.org
  • Wang Chong, Lunheng, hoofdstuk 是應 (52), op Wikisource. zh.wikisource.org
  • Wujing zongyao (1044), 前集 卷十五, het zuidwijzende visje, op Wikisource. zh.wikisource.org
  • Shen Kuo, Mengxi bitan, 卷二十四, op Wikisource. zh.wikisource.org
  • Zhu Yu, Pingzhou ketan, 卷二, op Wikisource; met het voorwoord van de Siku-redactie (1781) over de reconstructie uit de Yongle dadian. zh.wikisource.org
  • Thomas Wright (uitg.), Alexandri Neckam De naturis rerum (Londen 1863): boek II, hoofdstuk 98 (blz. 183), en in de inleiding (blz. xxxiv–xxxviii) De utensilibus, Guyot de Provins en Jacques de Vitry. Scan op het Internet Archive. archive.org
  • Brother Arnold (vert.), The Letter of Petrus Peregrinus on the Magnet, A.D. 1269 (New York 1904), deel I, hoofdstuk 10, en deel II, hoofdstuk 1 en 2. Op het Internet Archive. archive.org
  • Petra G. Schmidl, “Two Early Arabic Sources on the Magnetic Compass”, Journal of Arabic and Islamic Studies 1 (1996–97), blz. 81–132: Awfi op blz. 83. doi.org
  • Wen Renjun, “中国古人是怎么发明指南针的” (Hoe de oude Chinezen het kompas uitvonden), Beijing Chenbao, 26 maart 2017, via Huanqiu: de lezing met kwik, de Yingyuan zonglu (1041) en het beeldje uit een graf in Linchuan (1198). Zijn boek 《考工司南》 hebben we niet gelezen. china.huanqiu.com
  • A. Jackson, A. R. T. Jonkers en M. R. Walker, “Four centuries of geomagnetic secular variation from historical records”, Philosophical Transactions of the Royal Society A 358 (2000), blz. 957–990: het model gufm1 (1590–1990); de coëfficiënten van de University of Colorado, met toestemming van de maker (doi:10.1098/rsta.2000.0569). geomag.colorado.edu
  • NOAA NCEI en British Geological Survey, World Magnetic Model 2025 (WMM2025), voor ‘Vandaag’. ncei.noaa.gov
  • Joseph Needham, Science and Civilisation in China, deel IV:1 (1962), over het magnetisme en het kompas: niet ingezien. De vertalingen op deze pagina zijn van ons.

Verder lezen

Vond je dit nuttig? Trakteer me op een koffie ☕