CellariusHoroscope
NLNederlands

Taal

Wie was Cellarius?

Andreas Cellarius (omstreeks 1596 – 1665) was schoolmeester en kosmograaf. Bijna dertig jaar was hij rector van de Latijnse school in Hoorn, en daar verscheen ook zijn beroemdste werk: de Harmonia Macrocosmica, een hemelatlas met negenentwintig gegraveerde platen. Deze site leent zijn stijl. Op deze pagina lees je wat we over hem weten en, even eerlijk, wat niet: er is geen portret van hem bewaard, zijn graf is onbekend en zijn jonge jaren liggen grotendeels in het duister.

Plaat 6: een rond schema van het heelal volgens Tycho Brahe, omgeven door de dierenriem. Linksonder en rechtsonder zitten figuren bij globes, passers en andere instrumenten, voor ruïnes.

Plaat 6 van de Harmonia Macrocosmica: het wereldbeeld van Tycho Brahe.

Planisphaerium Braheum (plaat 6) · Andreas Cellarius, Harmonia Macrocosmica (Amsterdam, Janssonius, 1660; volgens Stanford mogelijk een afdruk uit 1708) · Stanford University Libraries, Glen McLaughlin Map Collection of California as an Island · Publiek domein (Public Domain Mark) · Bron

Van Neuhausen naar Amsterdam

Cellarius werd omstreeks 1596 geboren in Neuhausen, bij Worms, als zoon van de predikant Andreas Cellarius, die daar van 1596 tot 1599 werkte. In 1614 stond hij ingeschreven aan de universiteit van Heidelberg. Daarna wordt het vaag. Uit zijn latere boeken over Polen en vestingbouw is opgemaakt dat hij in Polen is geweest, misschien als militair ingenieur, maar archiefbewijs daarvoor ontbreekt.

Vaste grond krijgen we in 1625. In dat jaar trouwde hij in Amsterdam met Catharina Eltmans; het huwelijksregister noemt hem schoolmeester, dertig jaar oud. Het paar kreeg minstens vier kinderen: Andreas (1626), Catharina (in 1628 in Amsterdam gedoopt) en de zonen Johannes en Joris. In Amsterdam gaf hij waarschijnlijk les op de Latijnse school in de Koestraat, al ontbreken archiefstukken daarover. Rond 1630 verhuisde hij naar Den Haag, waar hij les gaf op de Latijnse school in het voormalige Agnietenklooster aan de Zuilingstraat. Johannes en Joris werden daar in 1631 en 1635 gedoopt.

Rector in Hoorn

In 1637 werd Cellarius rector van de Latijnse school in Hoorn, en dat bleef hij tot zijn dood. De school zat in het voormalige Ceciliaklooster. Hoorn was in die tijd de hoofdstad van West-Friesland en een zeehandelsstad met een eigen kamer van de VOC. Later was het complex stadhuis, kantongerecht en politiebureau; alleen de Ceciliakapel aan de Nieuwsteeg is bewaard gebleven. In 1632 kwam in de stad het Statencollege gereed, het huidige Westfries Museum; daar vergaderden de Gecommitteerde Raden in West-Friesland en het Noorderkwartier.

Als rector bereidde Cellarius jongens voor op de universiteit. Zijn conrector was Henrick Bruno (omstreeks 1620 – 1664), eerder huisleraar van Constantijn en Christiaan Huygens. Cellarius schreef lofdichten in Bruno's Hooghe-Liedt, en dat laat zien dat de twee elkaar kenden. Bruno werd in 1649 conrector in Hoorn; hij ligt begraven in de Grote Kerk.

Zijn boeken

Alles wat Cellarius publiceerde, verscheen in zijn Hoornse jaren. Hij schreef over vestingbouw, in de Architectura Militaris (1645, herdrukt in 1656), en over Polen, in Regni Poloniae (1659; een Nederlandse vertaling volgde in 1660). Zijn hemelatlas, de Harmonia Macrocosmica, verscheen in 1660/61 bij Johannes Janssonius in Amsterdam. Het was bedoeld als historische inleiding op een tweedelig werk over kosmografie. Het tweede deel is nooit verschenen.

Nagedachtenis

Cellarius overleed in 1665. De precieze datum is onzeker: Oud Hoorn noemt een begrafenis op 21 november 1665, terwijl Robert van Gent schrijft dat hij in februari of maart van dat jaar overleed en dat in november zijn oudste zoon Andreas werd begraven, in een gehuurd graf bij het koor van de Grote Kerk. Waar Cellarius zelf ligt, weten we niet.

In 2008 kreeg planetoïde 12618 de naam Cellarius. Het hemellichaam werd op 24 september 1960 ontdekt op Mount Palomar door Cornelis Johannes van Houten, Ingrid van Houten-Groeneveld en Tom Gehrels.

De herinnering in Hoorn

In Hoorn bleef de herinnering lang bescheiden. Vereniging Oud Hoorn besteedde in 2003 aandacht aan hem: in het kwartaalblad schreef Ton van Weel over het onderzoek van Piet Duursma. In februari 2004 schreef het Noordhollands Dagblad over dat onderzoek en meldde dat het Westfries Museum in het najaar een tentoonstelling over Cellarius zou houden; volgens Oud Hoorn is die tentoonstelling gehouden. Aan het eind van een NRC-artikel over de atlas (28 oktober 2006) opperde Robert van Gent dat Hoorn Cellarius zou kunnen eren, al was het maar met een plantsoentje of een steegje. Oud Hoorn nam dat op en noemde het 650-jarig bestaan van Hoorn (2007) een mooie aanleiding. In 2007 schreef Christ Stoffelen een artikel over Cellarius in het kwartaalblad.

In het kort

  1. 1596Cellarius wordt omstreeks dit jaar geboren in Neuhausen, bij Worms.
  2. 1614Hij wordt ingeschreven aan de universiteit van Heidelberg.
  3. 1625Huwelijk met Catharina Eltmans in Amsterdam.
  4. 1630Omstreeks dit jaar in Den Haag, aan de Latijnse school.
  5. 1637Rector van de Latijnse school in Hoorn.
  6. 1645Architectura Militaris verschijnt.
  7. 1649HoornHenrick Bruno wordt conrector van de school.
  8. 1659Regni Poloniae verschijnt.
  9. 1660De Harmonia Macrocosmica verschijnt (1660/61).
  10. 1664HoornHenrick Bruno overlijdt.
  11. 1665Cellarius overlijdt.
  12. 2008Planetoïde 12618 krijgt de naam Cellarius.

Wat we niet weten

  • Zijn jeugd en de jaren tussen 1614 en 1625. Dat hij in Polen was, is een vermoeden uit zijn latere boeken.
  • Zijn oorspronkelijke naam. Wikipedia noemt Keller; Robert van Gent vermeldt dat niet, dus laten we het open.
  • Zijn sterfdatum en zijn graf (zie hierboven).
  • Hoe hij eruitzag: er is geen portret van hem bewaard.
  • Wie de platen van de Harmonia Macrocosmica ontwierp. Tien zijn gesigneerd door de graveur Johannes van Loon; over de andere zwijgen de bronnen.

Bekijk de platen van de Harmonia Macrocosmica

Bronnen

Alles op deze pagina is in eigen woorden geschreven naar deze bronnen: