De twaalf van Plancius: Keyser, De Houtman en de zuidelijke hemel

Wat de bronnen zeggen

• Elk van de twaalf is een van de 88 sterrenbeelden van de Internationale Astronomische Unie, waarvan de lijst uit 1922 stamt. ^[4]
• De twaalf nieuwe sterrenbeelden werden in 1597 afgebakend door Petrus Plancius, op grond van posities van zuidelijke sterren die de terugkerende Eerste Schipvaart naar Amsterdam had gebracht. Ze werden het eerst getoond op een globe van Hondius. ^[1]
• Op die globe werden de metingen van de sterren toegeschreven aan Pieter Dirksz Keyser, die tijdens de reis overleed. Dekker voegt toe dat Plancius van alle waarnemers alleen Keyser uitdrukkelijk noemt. ^{[1], [2]}
• De oorspronkelijke waarnemingen zijn verloren. Verbunt en Van Gent plaatsen de catalogus die Kepler in 1627 drukte in een “derde klasse” van 12 sterrenbeelden met 136 sterren, gebaseerd, zegt Kepler, op Keyser via Jacobus Bartsch. ^[1]
• Frederick de Houtman publiceerde in 1603 een eigen sterrencatalogus, als bijlage bij een woordenboek. Hij heeft 304 regels in 21 sterrenbeelden: de twaalf nieuwe, acht van Ptolemaeus en het Zuiderkruis, afgesplitst van Centaurus. In het voorwoord zegt De Houtman dat hij berust op zijn eigen metingen tijdens deze reizen, verbeterd op Atjeh in het noorden van Sumatra. Hij geeft rechte klimming en declinatie, dus equatoriale coördinaten; de fouten lopen uiteen over ongeveer 40 boogminuten. ^[1]
• Omdat De Houtman Keyser niet noemt, concludeerde Knobel in 1917 dat hij Keyser alleen had overgeschreven. Verbunt en Van Gent noemen die conclusie niet gerechtvaardigd. Dekker had al geconcludeerd dat Keyser en De Houtman hun gegevens apart vastlegden; Verbunt en Van Gent stellen iets anders voor: onafhankelijke bewerkingen door Plancius en door Blaeu van één gedeelde reeks waarnemingen. ^[1]
• Wie vormde de figuren? Dekker: de maker van Hondius’ globe van 1598 is de enige serieuze kandidaat aan wie de formatie van de “twaalf van Keyser en De Houtman” met enig recht kan worden toegeschreven; men zou ze eigenlijk “de twaalf van Plancius” moeten noemen. Dekker voegt toe dat de waarnemingen van Keyser, die tijdens de reis overleed, pas na de terugkeer van de expeditie kunnen zijn bewerkt. ^[2]

De twaalf bij naam

• De twaalf zijn Apus (Paradijsvogel), Chamaeleon, Dorado (Goudmakreel), Grus (Kraanvogel), Hydrus (Kleine Waterslang), Indus (de Indiaan), Musca (Vlieg), Pavo (Pauw), Phoenix, Triangulum Australe (Zuidelijke Driehoek), Tucana (Toekan) en Volans (Vliegende Vis); dat zijn de namen op de lijst van de Internationale Astronomische Unie. ^[4]

Cellarius en de twaalf

• Cellarius nam de figuren over uit de Nederlandse traditie. Volgens Van Gent zijn de zuidelijke figuren op zijn kaarten die welke Plancius in 1598 vormde naar Keyser en De Houtman, met acht die Plancius omstreeks 1612 toevoegde. ^[3]
• Van Gent telt acht figuren die Plancius omstreeks 1612 toevoegde: de Giraffe, de Jordaan, Eufraat en Tigris (als één figuur geteld), de Bij, de Eenhoorn, de Kleine Kreeft, de Zuidelijke Pijl en de Haan. Ze staan naast de twaalf op Cellarius’ zuidelijke kaarten. ^[3]
• Op plaat 27 van de Harmonia Macrocosmica (Haemisphaerium Stellatum Australe Antiquum) kunnen we onder meer lezen: Pavo, Indus, Grus, Toucan, Phoenix, Dorado, Musca, Chameleon en Triangulum Australe, het Zuiderkruis als “Cruzero”, en een figuur met het opschrift “Apis Indica”. Hydrus en Volans konden we er niet op lezen. Christiaan Huygens merkte in zijn notitie over de atlas op dat op de drie zuidelijke hemisferen “Apus Indica” in de plaats van “Apis Indica” moet komen. ^{[5], [6]}

• De platen van de Harmonia Macrocosmica

Wat we niet weten

• Hoeveel sterren Keyser mat: zijn oorspronkelijke waarnemingen zijn verloren, en de aantallen die we vonden (121, 135 of 136) zijn allemaal tweedehands.
• Of Plancius of iemand anders de uiteindelijke namen en figuren van de twaalf bepaalde: Dekker denkt aan Plancius, maar er is geen document.
• Hoe de platen 28 en 29 van de Harmonia Macrocosmica de twaalf tonen: die hebben we niet nagelopen.
• Wat de rest van Dekkers artikel (blz. 70, 71 en 73 tot 76) zegt: we lazen alleen blz. 72.