De Emoe in de lucht
Aan de zuidelijke hemel ligt een Emoe. Hij bestaat niet uit sterren maar uit schaduw: zijn kop is het Kolenzak, een donkere vlek naast het Zuiderkruis, en zijn hals en lijf lopen langs de donkere banen van de Melkweg voorbij Schorpioen.
Verhalen over een Emoe in de lucht zijn in veel delen van Australië opgetekend. Deze pagina volgt vooral wat de Kamilaroi en de Euahlayi in het noorden van Nieuw-Zuid-Wales erover weten, zoals onderzoekers dat in 2014 vastlegden in gesprekken met deelnemers uit de Kamilaroi, Euahlayi, Ngemba en Murrawarri (Fuller e.a.).
Zo ligt de Emoe in de Melkweg
Veeg over de foto om de Melkweg te verschuiven.
Kop, hals, lijf en staart van de Emoe, als stippellijn om de donkere wolken. Het is onze schets; de vorm volgt de beschrijving in de bron (Fuller e.a. 2014).
Het Kolenzak is geen gat in de hemel maar een wolk van stof op zo'n 600 lichtjaar afstand (de metingen lopen uiteen van ongeveer 500 tot 650 lichtjaar) die het licht van de sterren erachter tegenhoudt (Zucker e.a. 2020).
Het jaar van de Emoe
De Emoe verandert door het jaar, en die verandering loopt gelijk met wat emoes op aarde doen. Dat is het bijzondere: de hemel is een kalender. De beschrijving hieronder geldt voor het zuidelijk halfrond, waar april en mei herfst zijn, en het beeld is dat van ongeveer negen uur 's avonds in het gebied van het onderzoek, in het noorden van Nieuw-Zuid-Wales.
Maart
Aan de hemel. Kop en hals zijn al te zien.
Op aarde. De Emoe is op weg naar zijn volle lengte.
April en mei (herfst)
Aan de hemel. Na zonsondergang staat de Emoe in zijn volle lengte aan de hemel, van het zuiden tot het zuidoosten. Hij heeft poten en lijkt te rennen.
Op aarde. Zo rennen ook de vrouwtjes achter de mannetjes aan in het paarseizoen, en de eieren worden gelegd. De Emoe aan de hemel herinnert eraan dat er eieren te halen zijn.
Juni en juli (winter)
Aan de hemel. De poten verdwijnen. De Emoe is nu een mannetje dat op zijn nest zit.
Op aarde. Bij emoes broedt het mannetje de eieren uit. De eieren zijn nog steeds een bron van voedsel.
Augustus en september (late winter)
Aan de hemel. De hals vervaagt en alleen het lijf blijft over, als een ei.
Op aarde. Dat is het teken dat de kuikens uitkomen en dat de eieren er niet meer zijn om te halen. Het mannetje zorgt voor de kuikens.
Hemel en aarde horen bij elkaar
In de verhalen van de Kamilaroi en de Euahlayi horen hemel en aarde bij elkaar: wat je boven ziet, is ook beneden, en de Emoe aan de hemel hangt nauw samen met de emoe op aarde, een belangrijke bron van voedsel. De hemelse Emoe hielp bij het beheer van die bron: hij vertelt wanneer er eieren zijn en wanneer niet.
Het woord voor de Emoe aan de hemel is Gawarrgay of Gawarghoo; de vogel op aarde heet dhinawan (naar Ash e.a. 2003, zoals aangehaald door Fuller e.a.).
Andere volken, andere verhalen
De Emoe in de lucht is niet van één volk. Fuller e.a. verzamelden verslagen uit heel Australië, vaak met weinig details. Enkele voorbeelden uit hun overzicht:
- De Boorong in het westen van Victoria vertelden in de jaren 1850 over een emoe die in de donkere vlek onder het Zuiderkruis woonde, het Kolenzak (Stanbridge 1857).
- In 1873 tekende een onderzoeker op dat een Euahlayi-man wees naar een Emoe in de donkere ruimte onder de boom, waarmee het Kolenzak werd bedoeld, met het Zuiderkruis als boom (Ridley 1873).
- In een verhaal dat rond 1904 bij de Ngalea in de Great Victoria Desert werd opgetekend, gaat een emoe de lucht in en wordt de donkere vlek in de Melkweg (Bates).
- De Wardaman in het Noordelijk Territorium verbinden een kosmische Emoe met zangpaden en rotstekeningen (Cairns & Harney 2003).
- Bij Sydney weerspiegelt een rotsgravure in het gebied van Ku-ring-gai in vorm en richting de Emoe in april, wanneer emoes eieren leggen (Norris & Norris 2009).
Wat in elk verhaal precies waar is, kunnen alleen de volken zelf zeggen.
Eerlijk over wat je hier leest
Dit zijn levende tradities, en de verhalen verschillen per volk en per streek. Wat hier staat komt uit publicaties die samen met kennishouders zijn gemaakt; de geheime lagen van de verhalen blijven weg, ook in de bron zelf. Een Euahlayi Law Man is een van de auteurs.
Vanuit het onderzoeksgebied is de kop van de Emoe het hele jaar te zien, omdat het Zuiderkruis daar nooit ondergaat. Vanuit Nederland is de kop nooit te zien; alleen het lijf, bij Schorpioen, staat in de zomer laag in het zuiden.
Lees verder
- Donkere sterrenbeelden: de Melkweg met onze lijnen en met de schaduwen, met een regelaar.
- Yacana, de hemelse lama: de lama, haar jong en de andere donkere dieren van de Andes.
- Waarom we het donker niet zien: wat de donkere plekken zijn, en waarom ons oog ze overslaat.
Bronnen
- Fuller, R. S., Anderson, M. G., Norris, R. P. & Trudgett, M. (2014). The Emu Sky Knowledge of the Kamilaroi and Euahlayi Peoples. Journal of Astronomical History and Heritage 17(2), 171-179. arxiv.org/abs/1403.0304
- Norris, R. P. & Norris, B. (2009). Emu Dreaming: An Introduction to Australian Aboriginal Astronomy (aangehaald door Fuller e.a.).
- Zucker, C. e.a. (2020). A compendium of distances to molecular clouds in the Star Formation Handbook. Astronomy & Astrophysics 633, A51. www.aanda.org/articles/aa/full_html/2020/01/aa36145-19/aa36145-19.html
- Foto: ESO/S. Brunier, uitsnede en bewerkt, licentie CC BY 4.0. eso.org/public/images/eso0932a