Yacana, de hemelse lama

De donkere dieren

Volgens Urton zagen zijn Quechua-gesprekspartners zes dieren in de donkere wolken van de zuidelijke Melkweg, tussen Schild en de Grote Hond, en een tweede tinamoe. De spelling van de namen verschilt per bron.

• Yacana, de lama: tussen het Zuiderkruis en epsilon Scorpii. Haar ogen zijn Alpha en Beta Centauri.
• Uñallamacha, het lamajong: onder de moeder, aan haar borst.
• Yutu, de tinamoe (een vogel die op een patrijs lijkt): het Kolenzak, onder het Zuiderkruis.
• Hanp'atu, de pad: bij het Zuiderkruis.
• Mach'acuay, de slang: tussen Adhara, in de Grote Hond, en het Zuiderkruis.
• Atoq, de vos: tussen de staart van Schorpioen en Schutter.
• Een tweede Yutu staat in het sterrenbeeld Schild.

Mayu, de hemelrivier

De Melkweg heet Mayu, de rivier, en is de hemelse tegenhanger van de Vilcanota, de rivier bij Cusco. Het water dat op aarde stroomt, is volgens deze opvatting hetzelfde water dat door de hemelse rivier stroomt, en het komt in het regenseizoen terug naar de aarde (Magli 2005).

De donkere wolken horen bij het regenseizoen, van oktober tot april. Volgens Urton werd, en wordt, de donkerte van de wolken gebruikt om te voorspellen hoeveel regen er valt en hoe het zaaien afloopt (Magli 2005).

Hoe we dit weten

Kroniekschrijvers uit de tijd van de Spaanse verovering, zoals Garcilaso de la Vega, schreven al dat de Inca's dieren aan de hemel zagen, in het gebied van de Melkweg. Maar lange tijd zocht men tevergeefs naar sterrenbeelden in de zin van lijnen tussen sterren. Het veldwerk van Urton in de Quechua-dorpen Sonqo en Misminay, zo'n 50 kilometer van Cusco, loste het raadsel op: de dieren zijn geen patronen van sterren maar zwarte gebieden in de Melkweg (Magli 2005).

De lama en de vos zijn volgens Magli zeker dezelfde als die de Inca's meer dan zeshonderd jaar geleden zagen, met verwijzing naar Bauer & Dearborn (1995).

Dezelfde schaduwen, een ander dier

De Emoe van de Aboriginal-volken in Australië en de lama van de Quechua in de Andes liggen in dezelfde donkere banen van dezelfde Melkweg. Het zijn twee verhalen over dezelfde schaduwen, verteld door volken die ver van elkaar leefden.

• Schuif tussen de westerse blik en beide tradities
• De Emoe in de lucht

Eerlijk over wat je hier leest

Dit zijn levende tradities van Quechua-gemeenschappen, en de verhalen verschillen per dorp en per bron. Wat hier staat is een kleine selectie uit wat in wetenschappelijke publicaties is vastgelegd. De omlijning is onze eigen schets: er bestaat geen vaste tekening van Yacana.

Vanuit Cusco, op ongeveer 13,5 graden zuiderbreedte, staan deze dieren hoog aan de hemel. Vanuit Nederland is het Kolenzak nooit te zien en komt het lijf van de lama, bij Schorpioen, nauwelijks boven de horizon.