Waarom we het donker niet zien

Het donker is stof

De donkere plekken in de Melkweg zijn geen gaten. Het zijn wolken van stof en gas die het licht van de sterren erachter tegenhouden. Een stofkorrel is piepklein, ongeveer 10 tot 100 nanometer groot, met een rotsachtige kern en in de koudste wolken een mantel van ijs (Fraknoi e.a. 2022).

Zulke korrels dimmen het sterlicht doordat ze het opnemen en verstrooien; astronomen noemen dat extinctie. Blauw en violet licht gaat daarbij sneller verloren dan rood, en daarom zien sterren achter stof roder dan ze zijn (Fraknoi e.a. 2022).

In 1919 publiceerde de astronoom E. E. Barnard een catalogus van 182 donkere plekken aan de hemel (Astrophysical Journal 49, 1-23).

Geen donkere materie

Het woord donker zit in twee heel verschillende dingen. Een donkere nevel is gewone materie, stof en gas, die licht tegenhoudt. Donkere materie is iets anders: volgens NASA ongeveer 27 procent van het heelal, tegenover zo'n 5 procent gewone materie, en alleen te merken aan haar zwaartekracht. Ze neemt geen licht op, kaatst het niet terug en geeft het niet af.

In infrarood zie je erdoorheen

Een donkere wolk is alleen donker in zichtbaar licht. Bij infrarood licht van 2 micrometer houdt het stof ongeveer een zesde tegen van wat het in zichtbaar licht tegenhoudt (Fraknoi e.a. 2022), en daarom zien infraroodtelescopen de sterren achter de wolk. Wat wij als schaduw of als dier lezen, is voor zo'n telescoop een raam.

Figuur en grond

Waarom zien wij de sterren als figuur en het donker als achtergrond? Onze waarneming deelt wat we zien steeds in tweeën: een figuur die opvalt en een grond erachter. De Deense psycholoog Edgar Rubin beschreef dat in 1915 in Synsoplevede figurer (ruwweg: waargenomen figuren), met de beroemde vaas die ook twee gezichten in profiel kan zijn. Je ziet het een of het ander, nooit beide tegelijk.

De ruimte rond en tussen de dingen heet in de beeldende kunst negatieve ruimte, en in de gestaltpsychologie hoort ze bij de waarneming van figuur en grond. Wie die ruimte als figuur leest, ziet iets anders dan wie de punten als figuur leest.

Zo is de westerse hemel gebouwd: sterren zijn de punten, lijnen verbinden ze, en het donker is wat overblijft. De Emoe en Yacana draaien dat om: de donkere vormen zijn de dieren. Het is geen ander stuk hemel, maar een andere manier van kijken. Zie het zelf op de overzichtspagina, waar je tussen beide kunt schuiven.

• Naar de overzichtspagina met de regelaar

Zelf kijken

Vanuit Nederland is het mooiste voorbeeld de Grote Rift: de donkere baan die in de zomer onder heel donkere hemel de Melkweg splijt, van de Zomerdriehoek tot Schutter (NASA Night Sky Network). Je hebt er een echt donkere plek voor nodig.

De Emoe en Yacana zijn het best te zien vanaf het zuidelijk halfrond. Lees hun verhalen op de pagina's over de Emoe in de lucht en over Yacana.

• De Emoe in de lucht
• Yacana, de hemelse lama