Twee kalenders in één Republiek (1583–1701)
Van 1583 tot 1701 had de Republiek twee kalenders tegelijk. Hoorn en de rest van Holland rekenden met de nieuwe, gregoriaanse kalender. Friesland, Groningen, Gelderland, Utrecht, Overijssel en Drenthe bleven bij de oude, juliaanse kalender, eerst tien en vanaf 1700 elf dagen terug. Met de rekenhulp onderaan zie je welke datum het op dezelfde dag in een ander gewest was.
Wat de bronnen zeggen
- Paus Gregorius XIII hervormde de kalender in 1582 en liet daarbij tien dagen weg. In Rome volgde op donderdag 4 oktober meteen vrijdag 15 oktober. [1], [2], [5]
- De hervorming werd vooral door katholieken aanvaard. Engeland, het protestantse deel van Duitsland en Scandinavië hielden de hele zeventiende eeuw de oude kalender aan. [1]
De sprong in Holland: van 1 naar 12 januari 1583
- De hertog van Anjou, die de Staten-Generaal op aandringen van Willem van Oranje tot vorst over de Nederlanden hadden uitgeroepen, wilde de nieuwe kalender invoeren. Alleen Holland en Zeeland zagen daar de politieke noodzaak van in en namen hem aan, onder druk van hun stadhouder Willem van Oranje. [1]
- Brabant en Zeeland gingen nog in 1582 over: op vrijdag 14 december volgde zaterdag 25 december. [1], [2], [5]
- Holland, waartoe Hoorn en West-Friesland hoorden, wachtte tot de jaarwisseling. Na dinsdag 1 januari 1583 kwam woensdag 12 januari. De dagen 2 tot en met 11 januari hebben in Holland nooit bestaan, en het jaar 1583 telde er maar 355. [1], [5]
- Het plakkaat zelf zegt het: na 1 januari volgt 12 januari. Eén bron schrijft ‘11 januari’, maar dat kan niet kloppen: de dag na 1 januari oude stijl was in de nieuwe stijl 12 januari. [2], [5], [6]
Het plakkaat van 19 december 1582
- Het besluit voor Holland kwam van het Hof van Holland. Op 19 december 1582 vaardigde het Hof in Den Haag een plakkaat uit, mede op naam van de prins, Willem van Oranje. Het was gericht aan de inwoners van Holland en Zeeland en werd ondertekend door B. Ernst. [6], [7]
- De uitgevers van de briefwisseling van Willem van Oranje vatten het samen: in Holland en Zeeland wordt de gregoriaanse kalender ingevoerd, en na 1 januari 1583 volgt 12 januari. [6]
- Het plakkaat volgde op een plakkaat van 10 december 1582 op naam van Frans van Anjou. De Staten-Generaal, Brabant en Zeeland volgden dat plakkaat: daar sprong de datum van 14 naar 25 december 1582. [7]
- In de steden werd het plakkaat voorgelezen. Van Dordrecht, Leiden, Alkmaar en Geertruidenberg zijn afschriften bewaard met een aantekening over die afkondiging. [6]
- Op 10 december 1582 besloten de Staten-Generaal tot ‘het redressement van den kalengier’, het herstel van de kalender, volgens de resolutie in overeenstemming met Frankrijk, Engeland en andere vorsten. De uitgevers van de resoluties tekenen aan dat Engeland hier ten onrechte wordt genoemd: het had de nieuwe kalender niet ingevoerd. Holland wees daar op 12 december al op: volgens Holland had Engeland de hervorming niet gevolgd. [8]
Alzo merckelick ende notoir is, dat sedert de geboorte Ons Heren ende salichmake[…]
sal overscryven ende vinden goet te remonstreren, dat men verstaet, dat het in Enghelandt niet en hebben gheachtervolcht
Twee keer Kerstmis in 1582
- In Brabant en Zeeland was de eerste dag in de nieuwe stijl meteen eerste kerstdag: zaterdag 25 december 1582. [1], [5]
- In Hoorn was het die zaterdag nog 15 december. Daar viel Kerstmis tien dagen later, op dinsdag 25 december in de oude stijl. In de nieuwe telling was dat 4 januari 1583. [5]
- Dat volgt uit de datums van de twee overgangen. Hoe men in Hoorn die winter Kerstmis vierde, weten we niet. [5]
Tien dagen verschil in één land
- Tot 1700 liep Holland tien dagen voor op de meeste andere gewesten. Wie naar een ander gewest of naar het buitenland schreef, zette vaak beide datums onder de brief, zoals ‘2/12 april’, of schreef er o.s. (oude stijl) of n.s. (nieuwe stijl) achter. [2]
- Frijhoff en Spies geven een voorbeeld uit 1650. Wie op 1 januari 1650 in Amsterdam de nieuwe almanak rondbracht, liep tien dagen voor op Arnhem of Appingedam, waar het nog 22 december 1649 was. En de paaszondag van 17 april 1650 in Amsterdam was in Leeuwarden, Deventer en Utrecht Palmzondag 7 april. [3], [5]
- Bij Pasen en Pinksteren kon het verschil oplopen tot vijf weken, omdat de twee kalenders ook de datum van Pasen anders berekenden. Wij hebben dat voor de jaren 1583 tot en met 1700 nagerekend: het grootste verschil was 35 dagen. [1], [5]
Elf dagen: de overgang van 1700 en 1701
- Het jaar 1700 was in de oude kalender een schrikkeljaar en in de nieuwe niet. Na 29 februari 1700 in de oude stijl werd het verschil daardoor elf dagen. [1], [5]
- Toen volgden de andere gewesten, elk op een eigen dag: Gelderland ging van 30 juni naar 12 juli 1700, Utrecht en Overijssel van 30 november naar 12 december 1700, Friesland en Groningen van de laatste dag van 1700 naar 12 januari 1701, en Drenthe als laatste van 30 april naar 12 mei 1701. [1], [2]
- In Friesland en Groningen telde het jaar 1701 daardoor maar 354 dagen. [5]
- Kerstmis 1700 viel in Hoorn op 25 december; in Leeuwarden was het die dag pas 14 december. De Friese Kerstmis kwam elf dagen later, op wat in Hoorn al 5 januari 1701 was. [5]
De almanakmakers rekenden met allebei
- Dirck Rembrantsz van Nierop uit Nieuwe Niedorp gaf in zijn boek over de tijdrekening de zondagsletter, de nieuwe maan en de paasdatum ‘soo wel Oude als Nieuwe-Stijl’, dus zowel in de oude als in de nieuwe stijl. Zijn almanakken droegen ‘na den nieuwen-stijl’, naar de nieuwe stijl, in de titel. [4]
Welke dag was het elders?
- Kies een gewest en een datum tussen 1580 en 1710, zoals die daar op de kalender stond. De rekenhulp geeft dezelfde dag in de andere gewesten, met de dag van de week. Hij rekent met de overgangsdatums hierboven, en alles gebeurt in je browser. [1], [5]
25 december 1700 in Holland (Hoorn, Amsterdam) (nieuwe stijl) was een zaterdag. Dezelfde dag in de andere gewesten:
| Gewest | Datum | Kalender |
|---|---|---|
| Holland (Hoorn, Amsterdam) | 25 december 1700 | nieuwe stijl |
| Brabant en Zeeland (Middelburg) | 25 december 1700 | nieuwe stijl |
| Gelderland (Arnhem) | 25 december 1700 | nieuwe stijl |
| Utrecht en Overijssel (Deventer) | 25 december 1700 | nieuwe stijl |
| Friesland en Groningen (Leeuwarden) | 14 december 1700 | oude stijl |
| Drenthe | 14 december 1700 | oude stijl |
De rekenhulp rekent met juliaanse dagnummers: elke dag krijgt één nummer, in welke kalender hij ook genoemd wordt. De overgangsdatums per gewest komen van het DWC-KNAW.
Wat we niet weten
- Hoe Hoorn de sprong van 1583 beleefde, hebben we niet gevonden: geen verschoven markt- of kermisdagen, geen klachten over huur of pacht, en geen afschrift van het plakkaat uit Hoorn.
- Van het plakkaat kennen we alleen de beginregel en de samenvatting van de uitgevers. Het volledige handschrift hebben we niet zelf gelezen; een scan van het origineel in Delft staat bij de briefwisseling van Willem van Oranje.
- Volgens Smit ging Groningen al in februari 1583 over, terwijl het DWC Groningen pas in 1701 laat overgaan. Wanneer Groningen weer de oude stijl volgde, hebben we niet uitgezocht; de rekenhulp volgt het DWC.
- De rekenhulp volgt de overgangsdatums per gewest van het DWC. Steden of streken die op een ander moment overgingen, hebben we niet uitgezocht.
Bronnen
- Digitaal Wetenschapshistorisch Centrum (DWC-KNAW), ‘Kalender en tijdrekening’, in de reeks Historische eenheden (1 februari 2010) Gelezen: de overgangsdatums per gewest in 1582/83 en 1700/01, Anjou en Willem van Oranje, en de vijf weken bij Pasen.
- T.H.P.M. Thomassen, Instrumenten van de macht. De Staten-Generaal en hun archieven 1576–1796 (proefschrift Universiteit van Amsterdam, 2009), blz. 280–281 en noot 1334 Gelezen: de passage over de twee tijdrekeningen en de dubbele datering. Voor Holland noemt Thomassen ‘11 januari’ (zie hierboven).
- Willem Frijhoff en Marijke Spies, 1650. Bevochten eendracht (Den Haag 1999), blz. 126 (DBNL) Gelezen: de almanak op nieuwjaarsdag 1650 en Pasen 1650.
- Marlise Rijks (red.), The correspondence of Dirck Rembrantsz van Nierop (1610–1682) (Huygens Instituut KNAW, 2012) Gelezen: de titels van Van Nierops boeken en almanakken in de bibliografie.
- Eigen berekening: juliaanse dagnummers voor beide kalenders, met de dag van de week Dezelfde berekening als in de rekenhulp, getoetst aan de overgangsdatums hierboven en aan Pasen 1650.
- Briefwisseling van Willem van Oranje (Huygens Instituut), nr. 10590: plakkaat van het Hof van Holland, Den Haag, 19 december 1582 Gelezen: datum, plaats, geadresseerden, de samenvatting, de beginregel, de opmerkingen en de lijst van afschriften. De scan van het origineel (Gemeentearchief Delft) tonen we niet: er staat geen vrije licentie bij.
- J.G. Smit, ‘Toelichting en achtergronden’, bij de Briefwisseling van Willem van Oranje, blz. 79 (Kalenderhervorming) Gelezen: de plakkaten van 10 en 19 december 1582 en de overgang van Groningen.
- Resolutiën der Staten-Generaal, deel III (1580–1582), Rijks Geschiedkundige Publicatiën, Grote Serie 41, blz. 344–345 Gelezen: de resoluties van 7 en 10 december 1582 met de noot van de uitgevers over Engeland, en de adviezen van 12 en 13 december 1582.
Elke bewering hierboven draagt het nummer van haar bron. Gelezen op 20 november 2026. Wat we niet in een gelezen bron konden bevestigen, staat er niet of staat onder wat we niet weten.