CellariusHoroscope
NLNederlands

De goden van de planeten

De planeten in de dagen van de week

Zondag, maandag, zaterdag: drie dagen van de week dragen in het Nederlands nog de naam van een hemellichaam, en in het Frans of het Hindi is dat bijna elke dag. Achter de namen zit een regel uit de oude astrologie die hun vreemde volgorde verklaart.

Zeven planeten, vierentwintig uur

In de oudheid telden zeven lichamen als planeet: Saturnus, Jupiter, Mars, de Zon, Venus, Mercurius en de Maan, in de volgorde van hun veronderstelde afstand tot de aarde. Toch volgt de week die volgorde niet. De geschiedschrijver Cassius Dio, die in het begin van de derde eeuw n.Chr. schreef, geeft twee verklaringen die hij had gehoord. De ene gebruikt een regel uit de muziektheorie, de andere de uren.

De tweede verklaring werkt zo. Elk van de 24 uren van een dag wordt om beurten door een planeet beheerst, in de volgorde van de afstand. Beheerst Saturnus het eerste uur van een dag, dan ook het 8e, 15e en 22e; het 23e gaat naar Jupiter, het 24e naar Mars, en het eerste uur van de volgende dag naar de Zon. De dag krijgt de naam van de heer van zijn eerste uur, dus op de dag van Saturnus volgt die van de Zon. Omdat 24 drie meer is dan een veelvoud van zeven, schuift de heer van het eerste uur elke dag drie plaatsen op de cirkel op.

Dio zegt zelf dat de gewoonte om de dagen naar de planeten te noemen uit Egypte kwam en in zijn tijd vrij nieuw was.

1Saturnuszaterdag6Jupiterdonderdag4Marsdinsdag2Zonzondag7Venusvrijdag5Mercuriuswoensdag3Maanmaandag
Spring steeds drie plaatsen verder op de cirkel en je krijgt de week: Saturnus, Zon, Maan, Mars, Mercurius, Jupiter, Venus. Tekening: Cellarius Horoscope.

Eén week, veel talen

PlaneetLatijnEngelsNederlandsDuitsFransHindiJapansArabisch
Zondies SolisSundayzondagSonntagdimancheravivārnichiyōbial-aḥad
Maandies LunaeMondaymaandagMontaglundisomvārgetsuyōbial-ithnayn
Marsdies MartisTuesdaydinsdagDienstagmardimaṅgalvārkayōbial-thulāthāʾ
Mercuriusdies MercuriiWednesdaywoensdagMittwochmercredibudhvārsuiyōbial-arbiʿāʾ
Jupiterdies IovisThursdaydonderdagDonnerstagjeudiguruvārmokuyōbial-khamīs
Venusdies VenerisFridayvrijdagFreitagvendrediśukravārkin'yōbial-jumʿa
Saturnusdies SaturniSaturdayzaterdagSamstagsamediśanivārdoyōbial-sabt

Germaanse goden in plaats van Romeinse

De Germaanse volken namen de planeetweek van de Romeinen over voordat het christendom hen bereikte, en vertaalden hem. Zondag en maandag hielden de Zon en de Maan (Oudengels sunnandæg en mōnandæg). Voor vier van de Romeinse goden zetten ze een eigen god in de plaats: Mercurius werd Wodan (woensdag, Engels Wednesday), Jupiter werd de dondergod Donar of Thor (donderdag, Donnerstag, Thursday), en Venus werd de godin Friia of Frigg (vrijdag, Freitag, Friday).

Voor Saturnus was er geen Germaanse tegenhanger, dus bleef zijn naam in zaterdag en het Engelse Saturday bewaard. Het Duits ging zijn eigen weg met Mittwoch, "midweek", een vertaling van het kerklatijnse media hebdomas die de oudere dag van Wodan verving.

Twee betwiste dagen

Dinsdag: Tīw of Mars Thingsus?

Het Engelse Tuesday gaat terug op Oudengels tīwesdæg, de dag van de god Tīw, die de plaats van Mars innam. Voor het Nederlandse dinsdag en het Duitse Dienstag zien de etymologische woordenboeken nog een mogelijkheid: Mars Thingsus, "Mars van de volksvergadering", bekend van een altaar uit de derde eeuw bij de muur van Hadrianus met de wijding Deo Marti Thingso. Het Etymologisch Woordenboek van het Nederlands houdt Thingsus voor de waarschijnlijkste herkomst van dinsdag; het Duitse woordenboek van Pfeifer zegt dat de verklaring op vermoedens berust en laat beide open.

Zaterdag, Samstag en samedi: Saturnus of de sabbat?

Zaterdag en Saturday komen van Saturnus. Het Duitse Samstag en het Franse samedi niet: die gaan terug op een volkse Griekse vorm sámbaton van sábbaton, uit het Hebreeuwse šabbāt, de wekelijkse rustdag. Het Noord-Duitse Sonnabend, "vooravond van zondag", verving een oudere naam die uit het Latijnse Sāturnī diēs kwam.

Frans: de Romeinse namen bleven

In het Frans houden vijf van de zeven dagen hun Romeinse planeet: lundi (Maan), mardi (Mars), mercredi (Mercurius), jeudi (Jupiter) en vendredi (Venus). Het christendom verving de andere twee: de dag van Saturnus door de sabbat (samedi) en de dag van de Zon door dies dominicus, de dag van de Heer (dimanche).

De planeetweek komt in het Latijn al vroeg voor. De dichter Tibullus noemt in de eerste eeuw v.Chr. de dag die aan Saturnus gewijd is (Saturni sacram diem). In 321 n.Chr. liet keizer Constantijn rechters, stedelingen en ambachten rusten op "de eerbiedwaardige dag van de Zon".

India, Japan en de Arabische wereld

In het Hindi draagt elke dag nog zijn planeet: ravivār (ravi, de Zon), somvār (soma, de Maan), maṅgalvār (Mars), budhvār (Mercurius), guruvār of bṛhaspativār (Jupiter), śukravār (Venus) en śanivār (Saturnus).

In het Japans zijn de dagen genoemd naar de zeven lichten : de Zon en de Maan , en de vijf planeten onder de namen van de vijf fasen: vuur (Mars), water (Mercurius), hout (Jupiter), metaal (Venus) en aarde (Saturnus). Volgens het Nationaal Astronomisch Observatorium van Japan kwam het stelsel in de Heian-tijd naar Japan met de boeddhistische Soetra van de maanhuizen en de planeten ; de traditie schrijft dat toe aan de monnik Kūkai (Kōbō Daishi).

Het Arabisch noemt de dagen niet naar de planeten. Behalve vrijdag, al-jumʿa (de dag van de samenkomst), en zaterdag, al-sabt (de sabbat), worden de dagen gewoon geteld: al-aḥad, "de eerste", is zondag, al-ithnayn, "de tweede", maandag, enzovoort. Astrologen kenden de planeetregel wel: al-Bīrūnī legt uit dat elke dag hoort bij de planeet die zijn eerste uur beheerst.

Wat we niet weten

  • Of het Nederlandse dinsdag en het Duitse Dienstag van Tīw of van Mars Thingsus komen, is nog steeds omstreden.
  • Wanneer en waar de planeetweek precies ontstond, is onbekend; Dio noemt hem rond 230 n.Chr. Egyptisch en vrij nieuw.
  • Welke van Dio's twee verklaringen, de uren of de muzikale, de bedenkers van de week voor ogen hadden, valt uit de bronnen niet op te maken.

Bronnen

  • Cassius Dio, Romeinse geschiedenis 37.18–19, vert. E. Cary (Loeb). lexundria.com
  • Tibullus, Elegieën 1.3.18. thelatinlibrary.com
  • Codex Justinianus 3.12.2 (Constantine, 321 CE). droitromain.univ-grenoble-alpes.fr
  • Etymologisch Woordenboek van het Nederlands (M. Philippa e.a., 2003–2009), op etymologiebank.nl: lemma's zondag tot en met zaterdag. etymologiebank.nl
  • Wolfgang Pfeifer, Etymologisches Wörterbuch des Deutschen, op DWDS: lemma's Sonntag tot en met Samstag en Sonnabend. dwds.de
  • Trésor de la langue française informatisé (CNRTL): etymologie van lundi tot en met dimanche. cnrtl.fr
  • R. S. McGregor, The Oxford Hindi-English Dictionary (Digital Dictionaries of South Asia). dsal.uchicago.edu
  • Nationaal Astronomisch Observatorium van Japan, Koyomi Wiki: "De namen van de weekdagen". eco.mtk.nao.ac.jp
  • Xiuyao jing (Soetra van de maanhuizen en de planeten), Taishō no. 1299.
  • Wilhelm Eilers, Sinn und Herkunft der Planetennamen, Sitzungsberichte der Bayerischen Akademie der Wissenschaften, phil.-hist. Klasse, 1975, nr. 5 (München, 1976), blz. 15, 51, 62, 76, 84, 91, 97. publikationen.badw.de
  • al-Bīrūnī, The Book of Instruction in the Elements of the Art of Astrology, vert. R. Ramsay Wright (Londen: Luzac, 1934), §§ 381–382, 390.

Verder lezen

Vond je dit nuttig? Trakteer me op een koffie ☕