Dirck Rembrantsz. van Nierop, schoenmaker en sterrenkundige (Nieuwe Niedorp)

Wat de bronnen zeggen

• Dirck Rembrantsz. van Nierop werd in 1610 in Nieuwe Niedorp geboren en overleed daar op 4 november 1682. Hij trouwde niet. ^{[3], [1]}
• Hij woonde met zijn broer Jacob in het ouderlijk huis op de Hoogsijde in Nieuwe Niedorp, waarschijnlijk ook de werkplaats van de schoenmaker. In 1675 noemt het belastingregister hem “een schoenmaker ende estronomist”. ^[3]
• Het lemma van 1868 zegt dat hij het ambacht van schoenmaker uitoefende en volgens Jöcher ook wiskundige te Amsterdam was. Het citeert een plaatselijke kroniekschrijver, Dirk Borger van Schoorl, die hem “een groot mathematicus, geleerd en vermaard astronomicus” noemt. ^[1]
• Vanaf 1654 begon hij met het berekenen van sterrenkundige tabellen en getijtabellen voor almanakken. Hij had leerlingen, onder wie de zoon van zijn zus, Pieter Cornelisz. Oomes (later Pieter Rembrantsz. van Nierop), en zijn aangetrouwde neef Albert Jansz. (later Albert Jansz. van Dam). ^[3]
• Hij verdedigde de leer van Copernicus. Volgens het lemma van 1874 leerde hij zichzelf de wiskunde uit Nederlandse en Hoogduitse leerboeken en vroeg hij soms raad aan C. Huygens en Descartes, met wie hij kennis had gemaakt en bevriend was. ^{[1], [2]}
• Zijn Nederduytsche Astronomie verscheen in 1653 in Harlingen; de tweede druk, verbeterd en vermeerderd en met een gedrukte planeetwijzer, in 1658 in Amsterdam. ^[2]
• Onder de Amsterdamse uitgaven die het woordenboek van 1868 noemt zijn een sterrenkunde met een planeetwijzer, Astronomia of Hemelloop (1658 en 1659); twee geschriften over de stilstand van de Zon, Verdediging van de stilstand der Zon en Des Aerdrycks beweging in de Sonnestilstant (beide 1661); en Eenige oeffeningen (1669), dat ook het lemma van 1874 noemt. Zijn Mathematische Calculatie staat in drukken tussen 1650 en 1680. ^{[1], [2]}
• Het woordenboek noemt ook een Journaal van de reizen van Abel Tasman “bij D. Rsz. van Nierop”, zonder jaar of uitgever. ^[1]
• In zijn testament van 1678 liet hij zijn wiskundige instrumenten, boeken en papieren (kennelijk ook zijn briefwisseling) na aan zijn neef Pieter Rembrantsz. van Nierop; de rest ging naar “alle sijn naeste Bloedt-vrienden”. ^[3]
• Pieter [Cornelis] Rembrantsz. [Ooms] van Nierop (Nieuwe Niedorp, ca. 1640 – aldaar, najaar 1708), landmeter (toegelaten 30 juli 1668), was zijn leerling en voornaamste erfgenaam. Na 1682 zette hij de almanakberekeningen voort en gaf hij verscheidene boeken van zijn oom uit, vermeerderd. In september 1693, toen hij tijdelijk in Hoorn woonde, kreeg hij een octrooi op de berekeningen en op verscheidene “Van Nierop”-boeken; het werd in augustus 1708 vernieuwd. ^[3]
• In de corpustabel van het Huygens Instituut (Huygens ING) staan 80 brieven van Van Nierop, allemaal in het Nederlands; de contactpersonen zijn Marlise Rijks en Huib Zuidervaart. ^[4]

De grafzerk

• Zijn grafzerk lag in de kerk van Nieuwe Niedorp; die kerk is gesloopt (1875), de zerk ligt sinds 1963 in de open lucht en is volgens Rijks nog ter plaatse te zien. Het opschrift noemt hem “MR IN DE WISKONST” en zegt dat hij ongeveer 72 jaar oud was; dat past bij geboortejaar 1610 en sluit 1615 uit. ^{[5], [7]}
• Rijks merkt op dat het in 1682 nog opmerkelijk was dat een heliocentrisch wereldbeeld in een kerk werd uitgehouwen: in veel gereformeerde kerken werd het stelsel van Copernicus lang niet aanvaard. ^[5]

Het bezoek aan Descartes

• Het verhaal staat bij Baillet, La Vie de Monsieur Descartes (1691), in een “Addition” (blz. 553–555) die hij naar eigen zeggen kreeg van Hartsoeker via De la Montre: het is dus tweedehands en Baillet kan het niet op een jaar zetten. Hij schrijft dat de bekendheid van Descartes en zijn teleurstelling over de Nederlandstalige wiskundeboeken die hij gelezen had, de schoenmaker uit “Nierop” ertoe brachten hem te raadplegen. ^[6]
• De knechten van Descartes wezen hem twee keer af: de eerste keer als een “Païsan téméraire”, de tweede keer, twee of drie maanden later, meldden ze hem als een “mendiant importun” die over filosofie en astrologie wilde praten om een aalmoes. Descartes stuurde geld en liet zeggen dat hij hem de moeite van een gesprek bespaarde; Dirck weigerde het geld en zei dat zijn uur nog niet gekomen was, maar dat hij hoopte dat een derde reis hem meer zou opleveren. ^[6]
• Bij de derde reis ontving Descartes hem, herkende zijn bekwaamheid, legde hem zijn methode uit en nam hem onder zijn vrienden op. Dirck woonde volgens Baillet vijf of zes mijl (“lieues”) van Egmond en bezocht hem daarna vaak. ^[6]
• Rijks schrijft dat Descartes van 1643 tot 1649 in Egmond woonde, dat Van Nierop hem toen vaak bezocht en dat hij een aanhanger van het cartesiaanse wereldbeeld werd, naast het copernicaanse. In zijn brieven wordt Descartes het vaakst genoemd: in veertien brieven, tegen Brahe in negen, Copernicus in zeven, Ptolemaeus in drie en Kepler in twee. Galilei komt er niet in voor. ^[5]
• We vonden geen bewaarde brief tussen Descartes en Van Nierop. Het bezoek rust dus op het verhaal van Baillet, niet op brieven; dat is ook wat we tegenover “bevriend” in het lemma van 1874 zetten. ^{[5], [6]}

Hoe hij leerde

• In zijn Mathematische calculatie (1659) schrijft hij dat hij in 1632, op 22-jarige leeftijd, de bolvormige (“klootse”) driehoeksmeting leerde. Wie zijn leraar was, zegt hij niet. ^[5]
• Uit meerdere boeken blijkt dat hij beïnvloed werd door Tade Philips, landmeter en molenmaker uit het nabije Schagen. Volgens Van Nierop was Philips een autodidact; zijn opgaven staan in de Mathematische calculatie (1659) en het Tweede deel der wiskonstige rekening (1680), en zijn waarnemingen van 1622 in de Nederduytsche Astronomia (1658). ^[5]
• Het ouderlijk huis in Nieuwe Niedorp brandde in 1639 af, na een brand bij de buurman, de bakker. Dirck verloor al zijn bezittingen, onder meer een groot veelzijdig zonnewijzerwerk dat hij zelf gebouwd had naar een voorbeeld in een boek van Simon Stevin. In 1643 begon hij opnieuw met de meetkundige constructie van zonnewijzers; het huis werd op dezelfde plek herbouwd. ^{[5], [3]}

• Stevin en het gulden kompas van Hoorn

Wat tijdgenoten van hem zeiden

• In 1701 liet Romeyn de Hooghe in een pamflet over “De Italiaansche waarzegger” een personage over hem zeggen: “Deze is Dirk Rembrantsz van Nierop, die onder het schoenen lappen zoo vast in de Hemels loop was” (hij bedoelt: zo diep in de hemelloop zat dat hij de hemel in zijn kamertje had). ^[5]
• Nicolaas Witsen, later burgemeester van Amsterdam en bewindhebber van de VOC, schreef hem op 15 januari 1679: “Ik heb al lange Jaaren verwonderaar geweest van uwe wetenschappen.” ^[5]
• Rijks noemt als bewonderaars ook Christiaan Huygens, Frans van Schooten de Jonge en Johannes Hudde, ondanks zijn eenvoudige afkomst en het feit dat hij geen vreemde taal beheerste. Hij tekende zijn brieven meestal als “Dirck Rembrantsz”; “van Nierop” voegde hij pas later toe. ^[5]
• In zijn testament van 1678 noemt hij zich “mr. in de Astronomij, matematicus ende Stuermanschap”; het beroep van schoenmaker is daar weg, hoewel hij in belastingstukken eerder schoenmaker heet. Hij overleed redelijk welgesteld, met een huis met boomgaard, boeken en instrumenten, en liet 100 gulden na aan de armen van zijn kerkgemeenschap, volgens Rijks waarschijnlijk de doopsgezinde. ^[5]
• De uitgave van 2012 telt 79 brieven van of aan hem (plus vier van Albert Jansz van Dam); de CKCC-tabel telt er 80. ^{[5], [4]}

De paskaart van 1658

• In 1658 ontwierp Van Nierop een zeekaart met “wassende graden” (een cilinderprojectie) van de kusten van Europa. Volgens een notariële akte van 17 juli 1658 gaf de Amsterdamse uitgever Gerrit van Goedesbergh de tekening door aan zijn collega Pieter Goos, die de kaart uitgaf. ^[5]
• In 1688 schreef Christiaan Huygens aan de bewindhebbers van de VOC, in een verslag over tijdmeting en de lengtebepaling op zee, dat het bovenste deel van zijn eigen kaart, tot 27 graden noorderbreedte, was genomen uit een paskaart van Europa met wassende graden van D. Rembrandts van Nierop. Ook de lengte tussen Texel en Tenerife (22 graden) nam hij over; hij vergeleek wat zijn klokken meten met wat stuurlieden schatten. ^[5]

• De lengtebepaling op zee: het gulden kompas van Hoorn

De school van Nieuwe Niedorp en Hoorn

• Dirck leerde twee jongere familieleden het vak, en via hen bleef het rekenwerk voor almanakken bijna anderhalve eeuw in de familie. Via Albert Jansz van Dam, die in Hoorn woonde, loopt de lijn naar de Van Dams. Zuidervaart schat dat de dynastie sinds het midden van de zeventiende eeuw meer dan duizend verschillende almanakken van tabellen voorzag; Meyndert van Dam alleen al meer dan 230. ^{[3], [5]}
• De Staten van Holland en West-Friesland gaven octrooien op het uitgeven van die berekeningen: aan Pieter in 1693 (verlengd in 1708), aan Jan Albertsz van Dam in 1709, en daarna in 1724, 1743, 1756 en 1780; in 1795 verdween het stelsel met de Republiek. Het laatste almanak met Meyndert van Dams naam verscheen in 1802. ^{[5], [3]}
• Jan Albertsz van Dam eerde zijn leermeester in een gedicht in De Nieuwe Hoornse Schatkamer, een handboek voor zeelui: “aanhoor het onderwijs, van ’t zaad uyt Rembrants Stam | Wiens groot geslagt zig spreyd van Nierop to van Dam”. ^{[5], [3]}

1. Dirck Rembrantsz van Nierop (1610–1682) Nieuwe Niedorp; schoenmaker en wiskundige; begon in 1654 met de berekeningen voor almanakken
2. Pieter Cornelisz Oomes, later Pieter Rembrantsz van Nierop (ca. 1640–1708) zoon van Dircks zus, leerling en erfgenaam; landmeter (1668); octrooi 1693
3. Albert Jansz van Dam (ca. 1650–1715) leerling, trouwde in 1671 Dircks nicht Neel Pieters; landmeter (1680); kostschool aan de Nieuwsteeg in Hoorn
4. Jan Albertsz van Dam (ca. 1672–1746) Hoorn; examinator van de stuurlieden van de VOC, Kamer Hoorn (minstens 1730–1746); gaf in 1697 en 1717 wiskundeles aan tsaar Peter de Grote
5. Dirk Jansz van Dam (1705–1780) Hoorn; examinator van de VOC-stuurlieden, Kamer Hoorn, 1747–1780
6. Meyndert van Dam (1730–ca. 1812) Hoorn; examinator 1781–1795; de laatste van de lijn; laatste almanak 1802

Naar Zuidervaart (2012); de stamboom rust op notaris- en belastingstukken die we niet zelf lazen. Dat Jan Albertsz de tsaar lesgaf, zegt Zuidervaart in één zin, zonder bijzonderheden.

Wat we niet weten

• Zijn beroep, geboorte en dood: het lemma van 1874 zegt, “zoo men zegt”, dat hij schipper of schuitevoerder was, in 1610 of 1615 werd geboren en in 1662 in zijn geboorteplaats overleed. Het lemma van 1868 en de stamboom uit de archieven zeggen schoenmaker, geboren 1610, overleden 4 november 1682. Wij volgen die twee; de gegevens van 1874 worden erdoor tegengesproken.
• Waar hij begraven is: het lemma van 1874 zegt “vermoedelijk” in zijn geboorteplaats; we vonden geen bewijs.
• Wanneer het Tasman-journaal verscheen: het woordenboek noemt geen jaar.
• Met wie hij briefwisselde: de corpustabel geeft alleen het aantal brieven.
• Of het verhaal van Baillet klopt en wanneer het gebeurde: hij kreeg het tweedehands en geeft geen jaar.
• Hoeveel tijd hij nog aan schoenen besteedde nadat hij almanakken en navigatieles was gaan geven: Rijks noemt dat onzeker.
• Wie hem in 1632 de bolvormige driehoeksmeting leerde: hij noemt geen leraar.
• Waar Pieter Rembrantsz van Nierop begraven is: niet bevestigd.