CellariusHoroscope
NLNederlands

Japanse sterrenkunde

Holland in de hemel van Edo

In de Edo-tijd bereikte westerse sterrenkunde Japan vooral via Nederlandse boeken, gelezen en vertaald door de tolken van Nagasaki en de geleerden van de 'Hollandse wetenschap' (rangaku). Deze pagina volgt die weg, van een jezuïetenkosmologie van 1650 tot de kalenderhervorming van 1798, en eindigt met de vraag die voor deze site het meest telt: heeft de sterrenatlas van Andreas Cellarius Japan ooit bereikt?

Vóór de Nederlanders: de aarde in het midden

De eerste samenhangende westerse kosmologie in Japan kwam niet van de Nederlanders maar van een voormalige jezuïet. Sawano Chūan (沢野忠庵), een Portugese missionaris die Japans onderdaan was geworden, stelde de Bensetsu Nanban unki sho (弁説南蛮運気書) samen, met een voorwoord uit 1650. Volgens het Nationaal Astronomisch Observatorium van Japan volgt het boek de verhandeling over de hemelsfeer (1595) van de Spaanse jezuïet Pedro Gómez. In dat heelal staat de aarde in het midden, met daaromheen de Maan, Mercurius, Venus, de Zon, Mars, Jupiter en Saturnus, dan de sfeer van de vaste sterren, een negende sfeer voor de precessie en een buitenste sfeer die alles eens per dag ronddraait.

Sinds de jaren 1630 was de invoer van boeken die het christendom raakten beperkt. Toen de achtste shogun, Tokugawa Yoshimune, die beperking in 1720 versoepelde, werd de Tenkei wakumon (天経或問), een Chinees sterrenkundeboek geschreven met kennis van de jezuïeten, in 1730 met Japanse leestekens gedrukt en werd een bestseller. Ook daarin stond de aarde stil: de jezuïeten zwegen vrijwel over de bewegende aarde, die als ketters gold, en onderwezen het stelsel van Tycho Brahe.

De wereldkaart van Blaeu voor de shogun

De Verenigde Oost-Indische Compagnie (VOC) bracht kaarten mee als geschenk voor de shogun en zijn hof. Volgens Miyoshi Tadayoshi van het Stadsmuseum van Kobe vroeg de gouverneur-generaal in Batavia in 1644 om nieuwe geschenken voor Japan, waaronder enkele grote globes en twee grote wereldkaarten, met de waarschuwing dat er geen kruisbeelden of heiligen op de kaarten mochten staan. Welke wereldkaart er werd gestuurd, is vrij zeker: de wandkaart van Joan Blaeu van 1648, die de regering van de Tokugawa als een schat bewaarde. Of de globes zijn aangekomen, zegt Miyoshi niet. Het Stadsmuseum van Kobe heeft zelf een kamerscherm met een wereldkaart naar de wandkaart van Willem Jansz. Blaeu van 1607.

De kaart van Blaeu van 1648 ligt nu in het Nationaal Museum van Tokio (A-9360): een met de hand ingekleurde kopergravure van 203 bij 301 cm. De Nederlandse beschrijving van de wereld langs de onderrand werd vertaald door Katsuragawa Hoshū, en overal zijn aantekeningen in inkt opgeplakt. De Italiaanse missionaris Giovanni Battista Sidotti, in 1708 gearresteerd nadat hij in het geheim in Japan aan land was gegaan, werd ondervraagd door de geleerde Arai Hakuseki, die hem een in Holland gegraveerde wereldkaart liet zien; Sidotti prees die als zeer zeldzaam. Het museum houdt zijn kaart voor de kaart die Hakuseki in zijn Seiyō kibun beschrijft. Er is geen vrij te gebruiken afbeelding van de kaart; op de site van het museum zelf is ze te zien.

Copernicus in het Japans

Motoki Ryōei (本木良永, 1735–1794) was tolk Nederlands in Nagasaki, een erfelijk ambt dat het shogunaat toewees. Omdat hij Nederlandse boeken zelf kon lezen, was hij volgens zowel het Nationaal Astronomisch Observatorium als de Nationale Dietbibliotheek de eerste die het stelsel van Copernicus, met de Zon in het midden, in Japan introduceerde. Zijn Taiyō kyūri ryōkai setsu (太陽窮理了解説), bekend uit een afschrift van 1792, is een vertaling van de Nederlandse uitgave (1770) van een sterrenkundeboek van de Engelsman George Adams (1766). In die vertaling zijn de Zon in het midden en de elliptische banen van Kepler vanzelfsprekend. Zijn boeken zijn alleen in handschrift bewaard.

In druk werd het nieuwe stelsel verspreid door Shiba Kōkan (司馬江漢), die in 1792 de wereldkaart hieronder maakte en in 1808 een geïllustreerde uitleg van de sterrenkunde van Copernicus uitgaf. Shiba schreef de naam van Copernicus met dezelfde Chinese tekens die Chinese sterrenkundeboeken voor Kepler gebruikten. Shizuki Tadao (志筑忠雄, 1760–1806), ook uit Nagasaki, vertaalde de colleges van de Oxfordse astronoom John Keill; met zijn Rekishō shinsho (暦象新書), voltooid in 1802, bracht hij de natuurkunde van Newton naar Japan.

Een wereldkaart in twee ronde halve bollen, links Amerika en rechts Europa, Afrika en Azië, met kleine ronde schema's in de hoeken
Shiba Kōkan, Chikyū zenzu (地球全図), een kaart van de hele aarde, 1792. Bron: Wikimedia Commons · publiek domein

De kalendermakers namen westerse uitkomsten over zonder de bewegende aarde. Asada Gōryū (麻田剛立, 1734–1799), astronoom in Osaka, had vóór de zonsverduistering van 1763 op de fout van de officiële kalender gewezen, en de verduistering kwam precies zoals hij had berekend. Zijn leerlingen beweerden dat hij de derde wet van Kepler zelfstandig had gevonden; zelf publiceerde hij het nooit. Toen de shogun hem riep, stuurde hij in zijn plaats zijn leerlingen Takahashi Yoshitoki (高橋至時, 1764–1804) en Hazama Shigetomi. Vanaf 1795 werkten zij in de sterrenwacht van Asakusa in Edo aan de Kansei-kalender, in gebruik vanaf 1798. Die was gebaseerd op Chinese boeken die de ellipsen van Kepler hadden overgenomen, maar niet de bewegende aarde: hij gebruikte ellipsen voor de Zon en de Maan, maar voor de planeten het stelsel van Tycho.

Takahashi besteedde ongeveer het laatste halfjaar van zijn leven, van 1803 tot zijn dood in 1804, aan de studie van de Nederlandse vertaling van de sterrenkunde van Lalande en schreef er zijn aantekeningen bij; dat werk zou zijn leven hebben verkort. In een ander boek legde hij de bewegende aarde uit en betoogde dat die de bewegingen van de planeten eenvoudiger verklaart, maar in zijn eigen planetentheorie hield hij vast aan Tycho.

En Cellarius?

Deze site is genoemd naar Andreas Cellarius, rector van de Latijnse school van Hoorn, wiens sterrenatlas Harmonia Macrocosmica in 1660 in Amsterdam verscheen. Bereikte die Japan langs dezelfde Nederlandse weg? We hebben gezocht en niets gevonden: geen van de bronnen die we bekeken (de tentoonstelling over de Japans-Nederlandse uitwisseling van de Nationale Dietbibliotheek, de zeldzame boeken van het Nationaal Astronomisch Observatorium, het Nationaal Museum van Tokio en het essay van Miyoshi over Nederlandse kaarten in Japan) noemt Cellarius of zijn atlas.

Dat bewijst niet dat er nooit een exemplaar is aangekomen; het betekent alleen dat we het niet kunnen beweren. Wat vaststaat, is dat Hoorn bij dezelfde wereld van de VOC hoorde; onze pagina's over Willem Bontekoe, de almanakmakers van Hoorn en de reis om Kaap Hoorn vertellen dat verhaal.

Wat we niet weten

  • Of de globes waar in 1644 om werd gevraagd de shogun ooit hebben bereikt.
  • Uit welke uitgave Shizuki Tadao Keill vertaalde (Nederlands of Latijn), en of de Rekishō shinsho in delen (1798 en 1802) of in één keer werd voltooid.
  • Of Asada Gōryū de derde wet van Kepler echt zelf vond: alleen zijn leerlingen zeggen dat.
  • Hoeveel Nederlandse boeken Motoki Ryōei vertaalde: een populair artikel zegt elf; een betere bron vonden we niet.
  • Of er ooit een exemplaar van de Harmonia Macrocosmica van Cellarius in het Japan van de Edo-tijd is aangekomen.

Bronnen

  • Nationaal Astronomisch Observatorium van Japan, tentoonstelling zeldzame boeken 040, 'Het heelal van de Edo-tijd': Sawano Chūan, de Tenkei wakumon, de versoepeling van 1720. eco.mtk.nao.ac.jp
  • Miyoshi Tadayoshi (Stadsmuseum van Kobe), 'Dutch impressions of the world in Japan': de geschenken van de VOC, het verzoek van 1644, Blaeu. swaen.com
  • Nationaal Museum van Tokio, e-Museum, wereldkaart van Joan Blaeu, 1648 (A-9360): Katsuragawa Hoshū, Sidotti en Arai Hakuseki. emuseum.nich.go.jp
  • Nationaal Astronomisch Observatorium van Japan, tentoonstelling zeldzame boeken 057, 'Het zonnestelsel in zeldzame boeken': Motoki Ryōei en George Adams. eco.mtk.nao.ac.jp
  • Nationale Dietbibliotheek, 'De Japans-Nederlandse uitwisseling in de Edo-tijd', deel 2, hoofdstuk 4: Motoki Ryōei, Shiba Kōkan, de naam van Copernicus. ndl.go.jp
  • Weblio, 'Shizuki Tadao': de Rekishō shinsho en John Keill. weblio.jp
  • Complete Dictionary of Scientific Biography, 'Asada Gōryū' (via Encyclopedia.com). encyclopedia.com
  • Nationaal Astronomisch Observatorium van Japan, tentoonstelling zeldzame boeken 031, de Kansei-hervorming: Takahashi Yoshitoki, Hazama Shigetomi, Lalande. eco.mtk.nao.ac.jp
  • Nationaal Astronomisch Observatorium van Japan, Koyomi Wiki, 'Geocentrisme': Kepler zonder de bewegende aarde, Takahashi en Tycho. eco.mtk.nao.ac.jp

Vond je dit nuttig? Trakteer me op een koffie ☕