Reynier Pietersz. van Twisch en het “gulden kompas”

Wat de bronnen zeggen

• Reynier (Rienier) Pietersz. van Twisch was een stuurman die in Hoorn woonde, na vele jaren op zee. In het octrooi van de Staten-Generaal van 1597 heet hij “stierman, woonende binnen Hoorn”. ^{[1], [2], [3], [7]}
• Busken Huet schrijft, naar de gedenkschriften van de jonge Steven van der Haghen (de Avonturen), dat Van der Haghen in 1584 of 1585 te Calais een schipper uit Hoorn ontmoette: Reynier Pietersz. van Twisch, die voer voor rekening van Hoornse reders, zijn stadgenoten, en bekendstond om buitengewone stuurmansbekwaamheden. Van Twisch nam hem mee naar Hoorn, stelde hem aan de reders voor en kreeg hem benoemd tot commies aan boord van de Witte Leeuw, waarmee Van Twisch naar Genua zou varen. ^[4]
• Op 12 juli 1595 verleenden de Staten van Holland hem octrooi voor twaalf jaar op een instrument om op zee nauwkeurig de hoogte van de sterren en de zon te meten (en, apart, een voor een werktuig voor bakkers). Op 5 maart 1597 werd een commissie benoemd om het te onderzoeken; Lucas Wagenaar was een van de leden. ^[3]
• Begin 1597 vroeg hij de Staten-Generaal om octrooi op twee instrumenten: een voor de afwijking van het kompas en de lengte met waarnemingen van de zon, en een voor de breedte met de zon of de sterren als de horizon niet te zien is. ^[2]
• Op 8 maart 1597 verleenden de Staten-Generaal hem octrooi voor twaalf jaar, alleen in de Verenigde Nederlanden. Het woordenboek van 1912 geeft het octrooi weer als voor een werktuig “om bij metinge der sonne te connen weten het affwijcken der naelde, als oock die longitudo”. De gedrukte samenvatting van het verzoek bij De Jonge zegt dat hij zes jaar vroeg; de resolutie zelf, zoals getranscribeerd, verleent twaalf. ^{[2], [3], [7]}
• Dat tweede instrument, dat de uitvinder “Gulden compas” noemde, was een azimutkompas dat drijvend horizontaal werd gehouden, met een kwadrant op het kompas “in forme van dubbelt quadrant”. Zonlicht viel door een vizier op een cirkelvormige schaalverdeling en moest, met de als constant gedachte miswijzing van de naald, aanwijzen hoe ver men ten oosten of westen was. ^[3]
• Op 13 maart 1598 werd de Staten van Holland gevraagd mee te betalen aan het bouwen van de instrumenten; een ervan heet een “dubbelt quadrant”. Zij wezen Scaliger, Snellius, Stevin en Ludolph van Ceulen aan, samen met gedeputeerden van Amsterdam, Rotterdam, Hoorn en Enkhuizen, om ze te bekijken. De transcriptie noemt geen uitkomst. Een noot van de bezorger zegt dat het instrument is afgebeeld in Stevins Havenvinding. ^[2]
• In de Latijnse uitgave van de Havenvinding (Limeneuretikē, Leiden 1599) is het instrument op gedrukte bladzijde 18 en 19 een kwadrant dat rechtop staat op een horizontale cirkel van 360 graden, met een magneetnaald in een afgesloten glazen doos. De tekst zegt dat het gemaakt is “naar de vinding van Reginaldus Petraeus”, wat wij lezen als Reynier Pietersz.; het hangt aan twee assen op de manier van scheepskompassen (zo zegt de Nederlandse tekst van de Havenvinding; het Latijn zegt “ad instar Haloscopii”), met een gewicht van 25 of 30 pond eronder, zodat de cirkel waterpas blijft als het schip beweegt. Gedrukte bladzijde 19 toont het in een tekening over de hele pagina; onze eigen tekening ernaar staat hieronder. ^{[5], [6]}
• Stevin beschreef en beeldde het instrument af in zijn Havenvinding (1599). Van Twisch had het zelf beproefd op een rondreis door Holland, Utrecht en Friesland; in Enkhuizen kreeg het de goedkeuring van J.H. van Linschoten, en verscheidene zeevaarders vonden het op reizen naar de kust van Guinea en naar Oost- en West-Indië zonder misslag. Volgens De Jonge (Opkomst I, blz. 85, een passage die ook Busken Huet in een voetnoot aanhaalt) lijkt de Havenvinding eigenlijk een verslag lijkt te zijn, op last van prins Maurits door Stevin opgesteld, van de denkbeelden van Reynier Pietersz. en Petrus Plancius om de lengte te vinden uit de miswijzing van het kompas. ^{[3], [4], [7]}
• Albert Hayen bestreed de denkbeelden om praktische redenen in een Corte onderrichtinge (Amsterdam 1600). Een aanbod van 5000 gulden en daarna een pensioen van 1000 gulden per jaar van de Staten-Generaal werd door de uitvinder afgeslagen. Het jaar is 1600 volgens de titelpagina (zoals Naber die geeft; wij zagen de titelpagina zelf niet) en volgens de ADCS en een pamflettencatalogus van 1866 (“int Gulden Iubile laar 1600”); het woordenboek van 1912 en De Grijs (2021) zeggen 1599. ^{[3], [8]}
• Omstreeks 1598, zegt het woordenboek van Van der Aa, kwam hij op het denkbeeld om oostelijke en westelijke afstanden in graden en minuten uit te drukken, zoals dat voor zuid en noord al gebeurde. Hij maakte “een iets van zijn maaksel”, dat hij het gulden kompas noemde. Het werd op onderscheidene reizen met goed gevolg gebruikt en zonder misslag bevonden. ^[1]
• In oktober 1600, toen de Staten zochten naar een manier om op zee de lengte te vinden, moest Jacob van Straten de vinding van Van Twisch samen met zijn eigen vinding naar Den Haag brengen. ^[2]
• Op 19 juli 1603 volgden twee octrooien voor vindingen aan scheepszeilen; volgens de noot van de bezorger ging het niet om een kompas. ^[2]
• Op 3 september 1611 diende hij samen met Gerrit Pieters opnieuw een verzoekschrift in bij de Staten-Generaal, en weer werd een commissie van onderzoek besloten. Hij wordt beschreven als oud en van geringe middelen, zelfs als tot armoede vervallen. Hij overleed in 1613 in Hoorn. ^{[1], [3]}

Wat we niet weten

• Hoe het gulden kompas er precies uitzag: we lazen bladzijde 18 en 19 van Stevins Latijnse uitgave (1599) in een scan, als beeld, en slechts één lezer deed dat. We tonen de scan niet: die mag alleen niet-commercieel worden gebruikt en moet zijn watermerk houden, en een scan die we wel mogen gebruiken vonden we niet. Onder de lijst met beweringen staat onze eigen lijntekening naar bladzijde 19, met de letters van het origineel. Er is geen tekening van Van Twisch zelf gevonden.
• Welke schepen en jaren de reizen betroffen: het woordenboek van Van der Aa noemt er geen, en het woordenboek van 1912 noemt alleen de kust van Guinea en Oost- en West-Indië.
• Hoe de onderzoeken van 1598 en 1611 afliepen: de transcriptie noemt geen uitkomst, en het woordenboek van 1912 zegt alleen dat commissies werden besloten.
• Het jaar van de vaart op Genua: Busken Huet zegt 1584 of 1585. Een lijst die we kregen noemde 1586, naar Kernkamp; Kernkamp vonden we niet, en de gedenkschriften van Van der Haghen zelf lazen we niet. Het verhaal rust op Busken Huet alleen.
• Hoe het instrument waterpas werd gehouden: het woordenboek van 1912 zegt dat het “drijvende horizontaal werd gehouden”; Stevins Latijnse tekst van 1599 zegt dat het aan twee assen hing met een gewicht. We weten niet of dit twee beschrijvingen van één instrument zijn of twee uitvoeringen. Beide beschrijven een kwadrant dat boven een horizontale kompascirkel is geplaatst.
• Een resolutie van 26 juni 1598 wordt genoemd in een noot van de bezorger bij de transcriptie van de resoluties van de Staten, maar ze gaat over Petrus Plancius en Mathys Syvertsz. en noemt Van Twisch niet; we hebben haar niet als tweede stap in zijn zaak behandeld.
• Wat Hayen aanvoerde en wat Robbertsz antwoordde: Robbertsz’ antwoord (Onder verbeteringhe: Een waerschouwinghe der Zeeluyden, voor Albert Haijen dolinghe, 28 bladzijden, met een slotwoord gedateerd 20 maart) kennen we alleen uit een catalogusbeschrijving van 1866. Die noemt één punt: Hayen zei dat Willem Barentsz met de graadboog het tegendeel had gevonden van wat Plancius en Robbertsz hadden geschreven, wat Robbertsz ontkent. Van Twisch komt in de beschrijving niet voor. We lazen geen van beide boekjes.
• We nemen aan dat de Van Twisch van de woordenboeken en de stuurman uit de stukken van de Staten één man zijn; alle drie verbinden hem met Hoorn.

Hoorn

Beide bronnen verbinden hem met Hoorn. Ongeveer veertig jaar later, in 1637, werd Andreas Cellarius daar rector van de Latijnse school. Geen bron verbindt de twee mannen; de schakel is de stad.

• Wie was Cellarius?